TEORIJA, TUMAČENJE I ISTORIJA KNJIŽEVNOSTI

Knjiga iz pera poznatog književnog istoričara nadovezuje se na njegova dva uspešna dela
Slike iz kulturne istorije ruske religioznosti (2015) i Slike iz kulturne istorije američke
religioznosti (2010). U svojim književno-istorijskim lutanjima, Martin C. Putna prolazi preko
široke teritorije nekadašnje Austrougarske monarhije, od Češke, Moravske i Šlezije, preko
teritorije Austrije i Ugarske, sve do Transilvanije, Hrvatske, Dalmacije, Galicije, Bukovine i
Bosne. Njegova knjiga je galerija slika i zemalja, religijskih struja i idejnih koncepata, autora
i dela čiji je cilj novo objašnjenje i osmišljavanje Srednje Evrope, tog „duhovnog prostora
promenljivih granica“. Uprkos toj „prividno bezgraničnoj mnogobrojnosti i šarolikosti“, na
tom prostoru pronalazi jasne crte zajedničke duhovne istorije. Njen početak podudara se sa
početkom vladavine Habzburga nad srednjoevropskim prostorom, i njihovom težnjom da ga
odbrane od turske, i naposletku od protestantske opasnosti. Po mišljenju Martina C. Putne,
stvarna Srednja Evropa nije stvorena u vreme baroka kad je vlast vršila pritisak na religijsko
jedinstvo, kao i u otporu prema njoj, već u „umerenom austrijskom prosvetiteljstvu“ koje
„religijsku toleranciju ne smatra za prinudnu slabost, već za uzvišenu hrišćansku vrlinu“ i
trudi se da postepenim promenama odgovori na potrebe vremena. „Austrijska civilizacijska
misija“ je sporo, bojažljivo, ali pritom sistematično, prenošenje procesa modernizacije sa
Zapada na Istok. Upravo u tome autor vidi srž onoga o čemu se u duhovnoj istoriji Srednje
Evrope radilo i radi.

Martin C. Putna (1968) je češki istoričar književnosti, kritičar, publicista i esejista, filolog, prevodilac, teolog i visokoškolski pedagog. Završio je studije klasične filologije i rusistike, a zatim i teologije.
Doktorirao je monografijom Češka katolička književnost u evropskom kontekstu 1848–1918. (1998). Nastavlja da se bavi tom temom, pa je međuratni i ratni period obuhvatio u knjizi Češka katolička književnost u kontekstima 1918–1945. (2010), a trilogiju je dovršio delom Češka katolička književnost u kontekstima 1945–1989. (2017).
Glavno interesovanje Putninog naučnog rada jeste književnost povezana s kulturnom i duhovnom istorijom – u češkim, evropskim i svetskim okvirima.
Među knjigama koje je objavio su naslovi: Rusija van Rusije (1993); Mi poslednji hrišćani. Gnevni eseji i ljubazne kritike (1994); Grčko nebo nad nama i antički koš. Studija o drugom životu antike u evropskoj kulturi (2006); Vaclav Havel. Duhovni portret uramljen češkom kulturom 20. veka (2011); Hrišćanstvo i homoseksualnost: Pokušaji integracije (2012); Slike iz kulturne istorije ruske religioznosti (2015).
Delo Slike iz kulturne istorije Srednje Evrope bilo je 2019. godine nominovano za najprestižniju češku književnu nagradu Magnesia Litera u kategoriji naučne literature.

Istorija Frica Martinija smatra se najboljom knjigom te vrste u novijoj književnoj istoriografiji. Njeno izdanje na srpskom, prvi put kompletno i upotpunjeno pregledom posleratnog razvoja, dolazi u dobar čas: moglo bi da nadoknadi kašnjenje za velikim sintetičkim projektima kojem je sklona evropska kultura. Priređivač, inače nekadašnji Martinijev doktorand, terminološki je usaglasio sve pojmove iz odgovarajućeg kruga ideja, ujednačio naslove dela, sastavio registar imena autora i književnih dela i sačinio prevod prvi srpski prevod – izvesno najzanimljivijeg – poslednjeg poglavlja, koje obuhvata period od 1945. do današnjih dana. Pridodat je iscrpan naučni predgovor i kritički aparat: popis važnih radova o istoriji književnosti koji nudi putokaz čitaocu za temeljnije uvide.

Istorija nemačke književnosti prvi put je objavljena 1949. i doživela je dvadesetak izdanja; prevedena na veliki broj svetskih jezika. Po mnogim svojim odlikama ona je, u ovom, punom obimu, dosad najbolji prikaz celokupne istorije književnosti. Martinijev pristup je suveren: njegova merila se nisu prilagođavala tzv. tržištu ideja. Njegova Istorija je, međutim, neprekidno dopunjavana: učesnik u posleratnim književnim zbivanjima, nastavio je da prati i osvetljava teme i ideje vodećih pisaca svoga vremena, pa je pređašnjem „literarnom ikonostasu“ (Maks Friš, Fridrih Direnmat, Hajnrih Bel, Elijas Kaneti) dodao likove Tomasa Bernharda, Petera Handkea, Elfride Jelinek i velikog broja savremenih pisaca.

U knjizi je prikazan čitav niz novijih teorija pripovedanja (u neknjiževnim i književnim disciplinama) sa ciljem da se pokaže kako one menjaju naše razumevanje ne samo umetničkih već i neumetničkih oblika u prozi, kao što su biografija i istorijski spisi. Date teorije Volas Martin upoređuje i vrednuje pomoću ponavljanja koja upućuju na iste primere: Sreću Ketrin Mensfild, Kratki srećni život Fransisa Makombera Ernesta Hemingveja i Doživljaje Haklberi Fina Marka Tvena, i niz priča zasnovanih na folklornom motivu ponovo plaćenog ljubavnog poklona.

Martin u uvodnom poglavlju prvo opisuje teorije proze koje su bile uticajne u američkoj i engleskoj kritici pre šezdesetih godina XX veka, a zatim iznosi teorijske razvoje prošle generacije, u periodu u kome je predmet proučavanja narativa stekao međunarodni i inerdisciplinarni značaj. Središnja poglavlja prate promenu od strukturalne analize zapleta do obuhvatnijih pristupa narativnom diskursu, reader-response kritike i problema interpretacije.

Martin takođe posmatra formalističke, strukturalističke i semiotičke teorije u odnosu na širi kontekst tradicionalne kritike i alternativnih pristupa tumačenju. U zaključku razmatra načine na koje narativi mogu da prevaziđu teorije koje se koriste u njihovoj analizi i teškoće sa kojima se kritičari i filozofi susreću u pokušaju da odrede termine kao što supripovedanje i proza. Čitav niz tematski podeljenih bibliografija omogućava poseban uvid u novije radove iz teorije narativa. Zbog živog i jasnog stila knjiga Novije teorije pripovedanja biće dobro dočekana u krugovima svih studenata proze i kritičke teorije.

Volas Martin je profesor engleske književnosti na Univerzitetu Toledo. Diplomirao je na Oberlin koledžu, magistarsku tezu odbranio na Stanford univerzitetu, dok je diplomu doktora nauka stekao na Univerzitetu London.