PRIRODNE NAUKE

Sjenička kotlina i Pešterska visoravan, koja se deli na Gornji i Donji Pešter, čine jedinstvenu predeonu celinu koja se naziva Sjeničko-pešterska visoravan, sa nadmorskom visinom iznad 1000 metara. Pešter je južno od planine Giljeve, Rasanskog polja i planine Ninaje, na jugoistoku se graniči sa predelom Štavice, na jugu Rožaja, a na zapadu Gornji Bihor i Korita u Polimlju. Sjeničko polje je severno od Peštera, između Raške na istoku, Moravičkog i Novovaroškog Starog Vlaha na severu i Polimlja na zapadu.'

Nakon knjiga posvećenih Metohiji, koja zahvata prostor sliva gornjeg i srednjeg toka Belog Drima, u ovoj knjizi donosimo studije i priloge koji se odnose na antropogeografska, etnografska i istorijska istraživanja ostatka jedinstvene prirodno-geografske sredine Podrimlјa. Taj prostor ruski konzul Ivan Stepanovič Jastrebov smatra Starom Srbijom, i on obuhvata sliv Crnog Drima, koji ističe na severozapadnoj obali iz Ohridskog jezera kod Struge, teče kroz jugozapadnu Makedoniju, primajući kod Debra najveću pritoku Radiku, i potom prelazi na teritoriju današnje Albanije, gde se kod grada Kukesa spaja sa Belim Drimom i kao jedinstvena reka Drim teče dalјe ka Skadru i Jadranskom moru. Obrađena su naselјa u dolinama Crnog Drima i Drima. Predeone celine u slivu Crnog Drima: Debarski Drimkol, Debarsko polјe, Debarska župa, Debarca, Golo brdo, Mijaci, Gorna reka i Mavrovsko polјe koji se danas nalaze u granicama Severne Makedonije, dok deo tokova Crnog i Belog Drima i dalјe Drima do ušća u Jadransko more, sa slivovima ovih reka, danas zahvata prostor severne Albanije.

Predeone celine Niške kotline, Sićevačke klisure i Zaplanja, predstavlјaju jedinstvenu celinu niškog kraja. Ovi krajevi su ostali neistraženi u sklopu Cvijićevog projekta istraživanja naselјa i porekla stanovništva srpskih zemalјa, što delimično mogu da nadomeste radovi objavlјeni u drugoj polovini HH i početkom XXI veka koje donosimo u ovoj knjizi. Na prostoru Niške kotline, Sićevačke klisure i Zaplanja obrađeno je 111 naselјenih mesta od kojih 57 pripada gradu Nišu: Brzi Brod, Medijana, Berbatovo, Bubanj, Vukmanovo, Gabrovac, Gornje i Donje Međurovo, Deveti Maj, Donje Vlase, Krušce, Lalinac, Mramor, Mramorski Potok, Palilula, Pasi Polјana, Suvi Do, Čokot, Brenica, Vrelo, Gornja i Donja Vrežina, Gornji i Donji Matejevac, Jasenovik, Kamenica, Knez Selo, Malča, Pantelej, Oreovac, Pasjača, Cerje, Berčinac, Vrtište, Gornja Toponica, Gornji Komren, Donja Toponica, Donji Komren, Kravlјe, Leskovik, Medoševac, Mezgraja, Milјkovac, Crveni Krst, Palјina, Popovac, Rujnik, Sečanica, Supovac, Trupale, Hum, Čamurlija, Bancarevo, Gornja i Donja Studena, Koritnjak, Lazarevo Selo, Nikola Tesla, Niška Banja, Prva Kutina, Radikina Bara, Rautovo i Čuklјenik: četiri opštini Bela Palanka: Gradište, Dolac, Lanište i Crnče, 13 opštini Dolјevac: Belotinac, Klisura, Knežica, Malošište, Mekiš, Orlјane, Perutina, Rusna, Ćurlina, Čaplјinac, Čečina, Šainovac i Šarlinac; 34 opštini Gadžin Han: Veliki i Mali Vrtop, Veliki i Mali Krčimir, Vilandrica, Gare, Gadžin Han, Gornje Vlase, Gornje  i Donje Dragovlјe, Gornji i Donji Barbeš, Gornji i Donji Dušnik, Grkinja, Duga Polјana, Dukat, Jagličje, Kaletinac, Koprivnica, Krastavče, Ličje, Marina Kutina, Milјkovac, Novo Selo, Ovsinjac, Ravna Dubrava, Semče, Sopotnica, Taskovići, Toponica, Ćelije, Čagrovac i Šebet, dva opštini Vlasotince – Gornji I Donji Prisijan; jedno opštini Babušnica – Štrbovac.

Predeona celina Raške predstavlјa centar na kojem je nastala i odakle se širila stara srpska srednjovekovna država. To je u geografskom pogledu sliv reke Raške, oivičen sa severa planinskim vencima Golije i Javora, sa zapada Pešterskom visoravni, juga Rogoznom i sa istoka rekom Ibar. Obrađeno je 202 naselјena mesta. Gradu Novom Pazaru pripada 99 naselјa: Aluloviće, Bajevica, Banja, Bare, Batnjik, Bekova, Bele Vode, Boturovina, Brđani, Brestovo, Varevo, Vever, Vidovo, Vitkoviće, Vojkoviće, Vojniće, Vranovina, Vučiniće, Vučja Lokva, Golice, Gornja Tušimlјa, Goševo, Građanoviće, Gračane, Grubetiće, Deževa, Dojinoviće, Dolac, Dolјani, Dragočevo, Dramiće, Žunjeviće, Zabrđe, Zlatare, Ivanča, Izbice, Jablanica, Javor, Janča, Jova, Kašalј, Kovačevo, Kožlјe, Koprivnica. Kosuriće, Kruševo, Kuzmičevo, Leča, Lopužnje, Lukare, Lukarsko Goševo, Lukocrevo, Miščiće, Mur, Muhovo, Negotinac, Novi Pazar,  Odojeviće, Okose, Osaonica, Osoje, Oholјe, Pavlјe, Paralovo, Pasji Potok, Pilareta, Pobrđe, Požega Požežina, Polokce, Pope, Postenje, Prćenova, Pusta Tušimlјa, Pustovlah, Radalјica, Rajetiće, Rajkoviće, Rajčinoviće, Rajčinovićka Trnava, Rakovac, Rast, Sebečevo, Sitniče, Skukovo, Slatina, Smilov Laz, Srednja Tušimlјa, Stradovo, Sudsko Selo, Tenkovo, Trnava, Tunovo, Hotkovo, Cokoviće, Čašić Dolac, Šavci, Šaronje i Štitare; opštini Raška – 19: Belo Polјe, Biočin, Boroviće, Vrtine, Gnjilica, Draganići, Kraviće, Kućane, Lukovo, Milatkoviće, Nosolјin, Orahovo, Panojeviće, Plavkovo, Plešin, Raška, Sebimilјe, Supnje i Trnava; opštini Tutin – 13: Blaca, Brniševo, Gluhavica, Kovači, Morani, Nadumce, Namga, Piskopovce, Pokrvenik, Raduhovce, Ruđa, Smoluća i Crkvine; opštini Sjenica – 5: Zabrđe, Lijeva Reka, Milići, Crčevo i Šare; opštini Leposavić – 27: Bare, Beluće, Berberište, Borova, Vračevo, Vuča, Gnježdane, Gornji Krnjin, Grkaje, Gulije, Desetak, Donji Krnjin, Duboka, Ibarsko Postenje, Jošanica, Kamenica,  Košutica, Kruševo, Kutnje, Plakaonica, Popovce, Potkomlјe, Pridvorica, Rvatska, Seoce, Trebiće i Crveni; opštini Zvečan – 28: Banov Do, Banjska, Banjska Reka, Banjski Suvi Do, Bresnica, Valač, Vilište, Grižani, Dolјane, Žerovnica, Žitkovac, Zvečan, Izvori, Jankov Potok, Joševik, Kamenica, Korilјe, Kula, Lipovica, Lovac, Lozište, Lokva, Mali Zvečan, Matica, Meki Do, Oraovica, Rudine i Sendo; Zubinom Potoku – 5: Vitakovo, Jagnjenica, Kozarevo, Rujište i Čabra; i gradu Kosovska Mitrovica – 6, od kojih su dva u srpskoj opštini Severna Mitrovica: Gornji Suvi Do i Donji Suvi Do, a četiri u opštini Južna Mitrovica: Vidomirić, Gornje i Donje Vinarce i Gušavac.

U Beloj Krajini, u opštini Črnomelj, najjužnijem delu Slovenije, gde reka Kupa pravi luk menjajući tok od zapada prema severu, a zatim prema istoku, nalaze se autohtona srpska naselja Bojanći, Marindol, Milići i Paunovići. Jubilarna, pedeseta knjiga u Biblioteci „Koreni“ posvećena je ovoj srpskoj pravoslavnoj enklavi, koja je uspela da sačuva svoj nacionalni identitet od sredine XVI veka do danas i predstavlja ostatak nekada brojnih krajiških naselja na levoj obali Kupe.

Sadržaj: Kopaonik : antropogeografska ispitivanja / Radoslav Lj. Pavlović . Ibarski Kopaonik / Radomir M. Ilić. - Fototipsko izd. iz 1905. Bare i Plana / Dragoljub V. Korićanac. - Fototipsko izd. iz 1995. O Vučitrnskoj Šalji / Atanasije Urošević. - Fototipsko izd. iz 1935. Zvečan, Trepča i Kosovska Mitrovica / Milisav V. Lutovac. - Fototipsko izd. iz 1950. Trepča u srednjem veku / Mihailo J. Dinić. - Fototipsko izd. iz 1967. Izvod iz rezultata antropogeografskih proučavanja Bajogorske (Vučitrnske) Šalje i srednjeg Ibra - Banjska, Zvečan i Leposavić / Milovan Radovanović. - Fototipsko izd. iz 2008. Negdašnja privreda i putovi u srpskim zemljama, poglavito na Kopaoniku / Sima Trojanović . - Fotipsko izd. iz 1902. Cincarsko "horjo" (selo) na Kopaoniku / Milorad Jel. Milošević . - Fototipsko izd. iz 1940. Stanovništvo i naselja u slivu Graševačke reke (sliv Rasine) / Kosovka Ristić. - Fototipsko izd. iz 1974. Župa aleksandrovačka : antropogeografska ispitivanja / Milisav V. Lutovac. - Fototipsko izd. iz 1980. Župski Aleksandrovac / Milisav V. Lutovac. - Fototipsko izd. 1976. Kruševac : istorijsko-topografska monografija / Radomir M. Ilić. - Fototipsko izd. iz 1907. Stanovništvo i običaji kruševačkog kraja u 19. veku (1833-1878) / Vidosava Stojančević. - Fototipsko izd. iz 1971. Etničke i kulturne karakteristike Kruševca i kruševačkih prigradskih naselja 1833-1983. godine / Vidosava Stojančević. - Fototipsko izd. iz 1984. Veliki Šiljegovac / Mihajlo M. Kostić. - Fototipsko izd. iz 1959. Etnografske karakteristike kruševačkog kraja / Dragana Savković. - Fototipsko izd. iz 1987. Zanati i esnafi u Rasini / Stanoje M. Mijatović. - Fototipsko izd. iz 1928. Neke antropogeografske i etnološke karakteristike seoskih naselja u donjem toku Zapadne Morave / Leposava Žunić. - Fototipsko izd. iz 1986/87. O najstarijim porodicama, srodstvu i srodničkim odnosima u Moravi trsteničkoj / Vlada Đurić. - Fototipsko izd. iz 1988/89.

Jovan V. Jovanović, Leskovačko porečje. Antropografska i sociološka studija (1972, 1973); Leskovačko polje i Babička gora. Istorijsko-privredna i etnopogeografsko-sociološka istarživanja (1978, 1979)
Dragutin M. Đorđević, Stanovništvo Leskovačke Morave (1958); Ašani u leskovačkom kraju (1977); Rodovska zajednička zemljišna svojina (1984)
Vidosava Stojančević, Pečenjevce u prvim godinama posle oslobođenja (1975)
Vladimir K. Petrović, Zapalnje ili Leskovačko (u Srbiji). Narodni život i običaji. Lirske pesme (1900, 1914)
Mihailo M. Veljić, Običaji i verovanja iz Razgojne. Okrug Vranjski (1925)
Pogovor: B. Čeliković, Istraživanja Niške kotline, Sićevačke klisure i Zaplanja
Predeone celine Leskovačkog porečja, Leskovačkog polja i Babičke gore, koje zajednički objavljujemo u ovoj knjizi, ne predstavljaju zaokruženu prirodno-geografsku, etnografsku i administrativnu celinu, već su samo deo srednjovekovne župe Dubočica, odnosno njeno jezgro, sa centrom u gradu Leskovcu. Ostale predele Dubočice koji obuhvataju doline reka Veternice, Jablanice, Puste reke, Vlasine i Grdeličku klisuru Južne Morave, objavili smo u prethodnim knjigama ove biblioteke. Ovi krajevi su ostali neistraženi u sklopu Cvijićevog projekta istraživanja naselja i porekla stanovništva srpskih zemalja, što delimično mogu da nadomeste radovi koje donosimo u ovoj knjizi. Na prostoru Leskovačkog porečja, Leskovačkog polja i Babičke gore nalazi se 96 naseljenih mesta od kojih 93 pripada gradu Leskovcu i 3 opštini Doljevac. U Leskovačkom porečju su naselja: Beli Potok, Brza sa zaseokom Vlaško Polje, Bukova Glava, Bunuša (Gornja i Donja), Bunuški Čifluk, Veliko Trnjane, Vlaško Polje, Vučje, Gorina, Gornja i Donja Jajina, Drvodelja, Žabljane, Igrište, Kukulovce, Miroševce, Nakrivanj sa zaseokom Nakrivanjski Čifluk, Palikuća, Presečina, Radonjica, Rudare, Slavujevce, Strojkovce, Todorovce, Čukljenik, Šainovac i Šišince. U Leskovačkom polju i Babičkoj gori su: Babičko, Badince, Bobište, Bogojevce, Bratmilovce, Brejanovce, Brestovac, Velika i Mala Biljanica, Velika i Mala Grabovnica, Vinarce, Golema Njiva, Gornja i Donja Kupinovica, Gornja i Donja Lokošnica, Gornja i Donja Slatina, Gornje i Donje Krajince, Gornji i Donji Bunibrod, Gradašnica, Grajevce, Grdanica, Guberevac, Donje Brijanje, Draškovac, Drćevac, Dušanovo, Živkovo, Žižavica, Zagužane, Zalužnje, Zlokućane, Zloćudovo, Zoljevo, Jarsenovo, Jašunja, Jelašnica, Kaštavar, Kumarevo, Kutleš, Lipovica, Manojlovce, Međa, Mrštane, Navalin, Nomanica, Oraovica (kod Crkovnice), Orašac, Pečenjevce, Piskupivo, Podrimce, Priboj, Razgojna, Rajno Polje, Smrdan, Stupnica, Tulovo, Crkovnica, Čekmin, Čifluk Razgojnski i Šarlince. Opštini Doljevac pripadaju tri naselja: Doljevac, Kočane i Pukovac.
U prilogu karta:
J. V. Jovanović, Leskovačko porečje 1 : 50.000 (1972)

Nešto o Gornjoj Moravi / Ivan Stepanovič Jastrebov. Izmornik / Milojko V. Veselinović. Gornja Morava i Izmornik / Atanasije Urošević. Katolička župa Crna Gora u južnoj Srbiji (Letnička župa) / Atanasije Urošević. Novobrdska Kriva Reka : antropogeografska ispitivanja / Atanasije Urošević. Gnjilane / Atanasije Urošević. Kačanička klisura : antropogeografska ispitivanja / Jovan F. Trifunoski. Kačanik / Atanasije Urošević. Pregled stanovništva u Moravi / Jovan Cvijić. Izvod iz rezultata antropogeografskih proučavanja Kosovskog pomoravlja i Kačaničke klisure / Milovan Radovanović.

Pod Starom Srbijom i Makedonijom, odnosno Južnom Srbijom, podrazumevamo u užem smislu one predele koji su posle balkanskih ratova oslobođeni od petovekovnog turskog ropstva i Bukureškim mirom, 1913. godine, prisajedinjeni Kraljevini Srbiji i Kraljevini Crnoj Gori. To su oblasti u dolinama Lima, Ibra i Raške, zatim Metohija, Kosovo i Vardarska Makedonija. Namera nam je da u ovoj knjizi Biblioteke „Koreni“ saberemo najznačajnije antropogeografske radove, napisane pre Drugog svetskog rata, koji ovaj prostor sagledavaju kao celinu, s ciljem da ona bude uvod u naredne knjige ove biblioteke koje će biti posvećene posebnim predeonim celinama Stare Srbije. Ovo je pre svega važno zbog prezentovanja rezultata istraživanja i zapažanja Jovana Cvijića, koji je prvi sistematski pristupio proučavanju ovog prostora dok se on još uvek nalazio u granicama Turske. Njegova istraživanja trajala su duže od jedne decenije, a studija koju objavljujemo prvi put se u ovom obliku prezentuje javnosti. Naredne tri studije posvećene su prodiranju Albanaca u krajeve Stare Srbije i Makedonije, njihovom nasilju i osvajanju znatnih delova ovih krajeva, zatim procesu islamizacije i arnaućenja. To su studije istoričara Jovana N. Tomića, geografa Riste T. Nikolića i istoričara Jovana Hadži-Vasiljevića. Sledi potom studija Makedonski Srbi, Jovana Erdeljanovića, našeg poznatog etnologa, koja predstavlja argumentovanu kritiku i odgovor na knjigu nemačkog istoričara Gustava Vajganda koji je žitelje Makedonije poistovetio sa Bugarima. Donosimo i članak Vojislava S. Radovanovića, posvećen problemima u antropogeografskim istraživanjima s kojima su se naučnici suočavali, sa pratećim fotografijama seoskih naselja Južne Srbije objavljenim u posebnom albumu. Dalje dajemo sistematičan pregled etničkih prilika u Južnoj Srbiji koji je Milenko Filipović pripremio za Spomenicu, objavljenu 1937. godine povodom dvadesetpetogodišnjice oslobođenja ovih krajeva. Iz Spomenice donosimo i prigodan članak Atanasija Uroševića o kolonizaciji Stare Srbije i Makedonije, koju je država sprovodila posle oslobođenja 1913. godine pa do početka Drugog svetskog rata.

Jovan Cvijić, Makedonija i Stara Srbija (1908, 1911)

Jovan N. Tomić, O Arnautima u Staroj Srbiji i Sandžaku (1913)

R. T. Nikolić, Širenje Arnauta u Srpske Zemlje (1914)

Jovan Hadži-Vasiljević, Arnauti naše krvi – Arnautaši (1939)

Jovan Erdeljanović, Makedonski Srbi, Beograd (1925)

Vojislav S. Radovanović, Problemi antropogeografskih ispitivanja Južne Srbije (1933)

Milenko S. Filipović, Etničke prilike u Južnoj Srbiji (1937)

Atanasije Urošević, Agrarna reforma i naseljavanje (1937)

Pogovor: B. Čeliković, O istraživačima i istraživanjima Stare Srbije i Makedonije

Obrađene oblasti: Skopska kotlina, Kumanovsko –preševska udolina, oblast oko Pčinje i Krive, Kočanska kotlina, Maleško-osogovske planine, Plauš i Srumica, Veleška klisura, Slivovi Topolke i Babune, Has i Klepca, rajac i Tikveš, Morihovo i Meglen, Ciganska klisura, Đevđelijska kotlina i Bojmija, Demir kapija, Solunska kampanja i zaliv, Pajak, Solunska, Dojranska, Sereska i Dramska kotlina, Trakija, Basen Marice, Ajvasilsko i Bešičko jezero, Dojransko jezero, Epir i Južna Albanija, Zapadna Makedonija, Poreč, Kičevo i Kopač, Kačanička klisura, Tetovska kotlina i Suhodolica, Šar-planina, Kosovo, Metphija i Prizrenska oblast, Rogozna i Novopazarska oblast, Šekular, Plav i Gusinje.



U prilogu karte:

Jovan Cvijić,Ekskurzije po Staroj Srbiji i Makedoniji (1908)

Jovan Cvjić, Političko etnografska skica makedonije i Stare Srbije (1908)

Jovan Cvijić, Staističke tablice o makedonskom stanovništvu (1906)

Jovan Cvijić, Etnografska skica Stare Srbije (1911)

Vojislav S. Radovanović, Pregledna karta Južne Srbije (1938)

Sadržaj:Jovan F. Trifunoski, Gornja Pčinja (1964)Jovan F. Trifunoski, Trgovište (glavno naselje u Gornjoj Pčinji) (1953)Nikola Petrović, Trgovište i Šajince (1965)Milenko S. Filipović, Persida Tomić, Gornja Pčinja (1955)Vladimir Stevanović, Mikrotoponimija opštine Trgovište (1979)Momčilo Zlatanović, Toponimija naselja u srednjem slivu Pčinje (1988)Aleksa S. Jovanović, Pčinja, istorijska crta iz nove srpske pokrajine(1881)Borisav Čeliković, O naseljavanju stanovnika Pčinje u Karavukovo u Bačkoj posle Drugog svetskog rata (2016)Pogovor: B. Čeliković, Istraživanja PčinjeKarta Pčinje u prilogu.Obrađeno je 57 naselja, 47 u Srbiji i 10 u Makedoniji.

OpštiniTrgovište pripada 35: Babina Poljana, Barbace, Goločevac, Gornovac, Gornja Trnica, Gornji Kozji Dol, Gornji Stajevac, Dejance, Donja Trnica, Donji Kozji Dol, Donji Stajevac, Dukat, Dumbija, Đerekarce, Zladovce, Kalovo, Donja i Gornja Lesnica, Mala Reka, Margance, Mezdraja, Novi Glog, Novo Selo, Prolesje, Radovnica, Rajčevce, Surlica, Trgovište, Crveni Grad, Crna Reka, Crnovce, Šajince, Šaprance, Široka Planina i Šumata Trnica; Vranje – 5: Barelić, Sveti Ilija, Donje Punuševce, Koćura i Nova Brezovica; Bujanovac – 5: Vogance, Jablanica Sebrat, Starac i Uzovo; Preševo – 2:Ljanik i Svinjište. Naselja u Makedoniji pripadaju opštini Kriva Palanka – 4: Meteževo, Nerav, Ogut i Podrži Konj; Rankovce – 1: German; Staro Nagoričane – 5: Bukovljane, Dubočica, Ivankovce, Miglence i Cvetišinca.