JEZIK I KNJIŽEVNOST

Mihajlo Pantić u svojoj novoj knjizi Književnost u supermarketu promišlja o tome šta se to dogodilo s južnoslovenskom književnošću na kraju XX i na početku XXI veka. U zemljama zahvaćenim ratom, raspadom starog ideološkog, državnog i društvenog sistema, dubokom krizom svake vrste i, najzad, tranzicijom, promenila se i društvena funkcija književnosti. Književnost više nema onu javnu ulogu pa ni javni značaj koji je imala u ranijim stolećima, sve do potkraj XX veka, kada se znalo ko je zaista pisac, i kada je društvo pomoću svojih (istina, ideološki nadgledanih) institucija potvrđivalo njen javni značaj.

Osnovno pitanje u našem dobu više nije čemu književnost služi, koja je njena društvena svrha (odgovor na to je neizvestan, svaki mogući koncept ili konstrukt je relativizovan), već zašto ona uopšte (i dalje) postoji, koji je njen (poetički, etički, politički, estetski) smisao.

Ipak, i uprkos svemu, ne možemo reći da je (laka) književnost danas samo jedan od industrijski oblikovanih načina mentalne relaksacije potrošačkog stada i ispunjavanja dokolice. Pisanje je ono najbolje u čemu se ljudski duh objavljuje, potvrđuje, prepoznaje i projektuje. Naš rod, na veliku radost, nije do danas smislio neki drugi, podjednako vredan način iskazivanja onoga što smo bili, što jesmo i što će posle nas neko biti.

Osnove modernog srpskog pripovedanja nezaobilazna je knjiga ne samo za one koji se bave proučavanjem književnosti već i za sve njene ljubitelje, jer se u njoj autor, univerzitetski profesor, ali i vrsni pisac, duboko i temeljno, ali istovremeno lako, zavodljivo i pitko, bavi pitanjem književnog kanona, te, shodno datim određenjima, rekonstruiše istorijski put srpskog umetničkog pripovedanja – od začetaka u delima Dositeja i Vuka, preko protomodernog Sterijinog eksperimenta, zatim dela osnivača novog srpskog romana J. Ignjatovića i temeljnih pripovedača realizma L. Lazarevića, S. Matavulja i S. Sremca, do B. Stankovića, čiji romani i pripovetke predstavljaju završetak konstituisanja tradicionalno shvaćenih oblika pripovedanja i ujedno snažnu najavu epohe moderno shvaćene i realizovane umetničke naracije.

Knjiga ogleda i književnokritičkih tekstova Mihajla Pantića Aleksandrijski sindrom 5 je koliko očekivan, toliko i produblјujući nastavak autorove istoimene kritičko-analitičke hronike srpske moderne i postmoderne proze, podjednako romana i pripovetke. Ta proza, prema autorovom viđenju, potkreplјenom nizom tekstova o delima značajnih srpskih romansijera i pripovedača novijih vremena, predstavlјa estetski obeležen amalgam duhovnih, empirijskih i imaginativnih (simboličkih) učinaka individualnih stvaralačkih talenata, ali i ukupne memorije srpskog jezika i kulture. Tim jezikom je, uvek iz posebne, neponovlјive kreativne perspektive, transcendirana pojedinačna i kolektivna egzistencija datog podneblјa, te je tako i time i istorija kulturno-jezičke zajednice uzdignuta na najviši mogući nivo samosvesti, što je, ujedno, osnovna težnja književne umetnosti. Aleksandrijski sindrom 5 univerzitetskog profesora, kritičara i proznog pisca Mihajla Pantića – skupno sa četiri prethodne sveske naznačene edicije – predstavlјa pouzdan analitički vodič kroz fikcionalne svetove srpskih prozaista druge polovine XX i prvih decenija XXI veka.