DOMAĆI KLASICI

Signs by the Roadside/ Znakovi pored puta

Only what has not been given a form or a name endures, that which has never left the infinite and eternal landscape of non-existence.
In the form of a journal, Andrić’s Signs by the Roadside is a series of short texts that can be written in the course of a single day, reflecting the writer’s mood at the time, opinion on a particular topic or person, an impression from a trip or a thought that preoccupied him. Kept for many years and written in no particular order, these notes were compiled by the writer in a book which became the mirror of his soul, and not merely a journal. These texts are not organised chronologically, like a traditional journal, but rather according to the spontaneous activity of the soul, which reacts intensely and emotively to daily stimuli, transforming them into meditations and visions, into pictures of landscapes and people. Spontaneous and carefree, Signs by the Roadside is a superior example of a spiritual journal. Its text grows and develops like organic tissue: one fragment leans upon the next, in a never-ending sequence. This fragmentation and the spontaneous blending of shorter texts into bigger entireties, creating an opus, is one of the main characteristics of Andrić’s literary technique. As he himself remarks at one point: “I have never, actually, written books, but rather seamless and scattered texts which, in time, were, more or less, inserted logically into books or compilations of short stories.” This method is particularly noticeable in Signs by the Roadside. Brief notes spontaneously interconnect and form larger chunks, thus encompassing a broad spectrum of life and its manifold reality, much like the way these thoughts flow into the mind of the poetic soul.

Ma koliko se dożivljava kao okrenutost pesnika sebi i svom unutrašnjem svetu, kao razgovor s dušom, ona je i obraćanje pesnika čitaocu, Bogu, ljudima i dijalog sa svima njima, i to je ono što je čini aktuelnom i danas. Jer, Andrić ispovedanje diże na nivo opšteg saznanja i univerzalnog iskustva u kome prepoznajemo i sebe i druge, prošle, sadašnje i buduće stradalnike.

A stone bridge from the 16th century, an endowment of Mehmed-pasha Sokolovic, like a mute witness remembers the seeming harmony of different cultures, religions and peoples whereas deep antagonism exists between them. The difference between two civilisations, Eastern and Western, is the most obvious. In the period from its construction until its partial distruction at the beginning of the 20th century, the bridge was the only permanent and unchangeable spot from which all tensions and agitations that provoked conflicts between people, cultures, religions and empires of that time reflected off. That is the very fact that Ivo Andric used to create a fantastic four-hundred-years-long narrative arc of almost crystal clear literary style and thus made the bridge a part of our own lives.

Još od davne 1962. godine ovaj prozno-poetski triptih je jedno od najomiljenijih štiva današnjih čitalaca. Pripovedačka magnovenja vode čitaoca putanjama svetlosti i treptaja i otkrivaju suštastvo same njegove imaginacije i stvaralaštva. Kroz večito iščekivanje Jelene, pripovedač teži ka stvaranju, kao onom metafizičkom koje životu onoga kojeg nazivamo stvaraocem zapravo daje pravi smisao. Njegova večita potraga za poetskom misli, za stvaralačkom ispunjenošću je otelotvorena u Jeleni koja ga čudesno pohodi u očekivanim, ali i u sasvim neočekivanim prilikama. Dok postoji Jelena, postoji i sam pripovedač. Samo da ne prestanem da je iščekujem, reći će pripovedač na kraju. Nestanak mašte i poriva za stvaranjem za pripovedača znači umiranje samo. Jače i očiglednije nego ikada, Ivo Andrić ovim delom ispoljava svoju poetsku i filizofsku misao, razotkriva svoje suštastvo.

Carigradski zatvor, nazvan Prokleta avlija, sa svojim simbolički šarenim svetom, spojio je jednog skromnog, poštenog i nedužno optuženog bosanskog fratra i razočaranog, životom otrovanog i fikcijom opsednutog turskog bogataša. Svet Proklete avlije, koja kroz svoju utrobu propušta sve vrste ljudskih grehova i poroka i čija je nepregledna raznolikost pomno nadgledana zastrašujućim očima upravnika Latifage Karađoza, mesto je sa vrlo upečatljivim likovima i sudbinama. Ipričana smirenim rečenicama koje su izraz istančanog umeća pripovedanja, kao i unutrašnjom dinamikom koja obuhvata čitavo delo, Prokleta avlija je nedvosmisleno jedno od najboljih ostvarenja u celom Andrićevom bogatom književnom opusu.

Romanom Gospođica dominira jedan karakter, usedelica Rajka Radaković, kojom je ovladala samo jedna strast, tvrdičluk. Ivo Andrić na maestralan način opisuje čitav život bez ljubavi, prijateljstva i ljudske brige za bližnje, bez srca; život određen jednom jedinom porukom oca na samrti, pogrešno shvaćenom i prenaglašenom. U akterima ovog romana svako od nas će pronaći i neke od svojih vrlina i mana, opisane na hirurški precizan način, ali bez osude ili pohvale.

Istorijski roman "Travnička hronika" nastajao je u periodu Drugog svetskog rata zajedno sa još dva velika Andrićeva romana, "Na Drini ćuprija" i "Gospođica". Za razliku od romana "Na Drini ćuprija", za koji je Andrić dobio i Nobelovu nagradu za književnost 1961. godine, "Travnička hronika" je stvarana na osnovu bogate dokumentarne građe iz istorije civilizacije, autentičnih spisa o istorijskim ličnostima i etnologije. Radnja u romanu pokriva ukupno 7 godina stranih konzula u vezirskom gradu Travniku. "Travnička hronika" oslikava sudar četiri sveta, različitog nasleđa, kulture i vere koji zapravo nemaju ni najmanje volje ni želje da se međusobno razumeju i sažive. U epicentru svega toga je četvrti svet - obična raja iz tadašnje Bosne koja spaja ove svetove na jedan surov način, nikome zapravo nije stalo do čoveka i do onoga što danas nazivamo ljudskim dostojanstvom. Taj, naoko, visoki svet intriga i spletaka, političkih dogovora i mešetarenja je samo još jedan vid circulus vitiosus-a istorije večite potrebe za osvajanjem.

U knjizi Zatvorena vrata i druge priče objavljujemo dvadeset devet pripovedaka od kojih mnoge nisu štampane u Andrićevim zbirkama pripovedaka, te su tako ostale malo poznate široj čitalackoj javnosti. Ovako sakupljene i predstavljene hronološki, daju jasnu sliku o pišcevim interesovanjima u periodu od 1951. do kraja života. Tu vidimo zrelog pisca koji se bavi psihološkim profilom takozvanih malih ljudi, ili je zaokupljen pitanjima unutarnjih previranja bića svojih junaka, sa druge pisac koji svoje priče gradi na temama i motivima vezanim za burnu istoriju Bosne, a onda i autor koji se bavi socijalnom stranom života svojih junaka.Retko zanimljiva knjiga koja pokazuje širinu Andrićevih književnih interesovanja i koja će za mnoge čitaoce biti pravo otkriće.

U knjizi Porodična slika i druge priče objavljujemo trideset i dve pripovetke od kojih mnoge nisu štampane u Andrićevim zbirkama pripovedaka, te su tako ostale malo poznate široj čitalačkoj javnosti. Ovako sakupljene i predstavljene hronološki, daju jasnu sliku o piščevim interesovanjima u periodu od 1914. do 1951. godine. Na jednoj strani rani Andrić, zaokupljen pitanjima unutarnjih previranja svojih junaka ili položajem pojedinca u građanskom miljeu evropske sredine, sa druge pisac koji poseže za temama vezanim za burnu i bogatu istoriju Bosne, a onda i autor koji se bavi socijalnom stranom života svojih junaka.
Retko zanimljiva knjiga koja pokazuje širinu Andrićevih književnih interesovanja i koja će za mnoge čitaoce biti pravo otkrice

Kameni most iz XVI veka, zadužbina Mehmed paše Sokolovića, kao nemi svedok pamti prividno slaganje različitih kultura, vera i naroda dok među njima u stvari vlada antagonizam. Najvidljivija je razlika između dve civilizacije, istočne i zapadne. Most je, izmedju građenja i delimičnog rušenja početkom XX veka, bio jedina postojana i nepromenljiva tačka o koju se odbijaju sve napetosti i komešanja koja rađaju sukobe među ljudima, kulturama, verama i tadašnjim carstvima. Upravo tu činjenicu Ivo Andrić koristi da napravi fantastičan pripovijedački luk dug četiri stotine godina od gotovo kristalno čistog literarnog stila, čineći da most postane deo naših sopstvenih života.

Znakovi pored puta i Sveske, posthumno objavljene knjige meditativnih fragmenata otkrile su do tada nepoznati oblik Andrićeve delatnosti i ukazale na novo čitanje ostalih piščevih dela. One sadrže usputne zapise, dnevničke zabeleške, impresije povodom nekog događaja ili susreta, putopisne beleške, skice za portrete, motive koji će kasnije biti razrađeni u nekoj od piščevih većih proznih celina. Možemo smatrati da su ovi "empirijsko-refleksivni" kraći tekstovi pisani u maniru "fragment radi fragmenta", stoga mnogi od njih predstavljaju prave bisere mudrosti koji podsećaju na sentence najvećih svetskih mislilaca. U Znakovima pored puta i Sveskama nalazimo da je Andrić najčešće bio zaokupljen razmišljanjima o čoveku, životu i smrti, ženi i ljubavi, o književnosti i umetnosti, o rečima, procesu pisanja i zadatku pisca, balkanskim zemljama i zemljama napredne Evrope. Ove "knjige mudrosti", "vrsta intimnih dnevnika", koje je Andrić pisao celog života, smatraju se jedinstvenim u našoj kn jiževnosti i stoga jer je pisac u njima prvi put nedvosmisleno progovorio o sebi. Poslednje objavljne Andrićeve knjige simbolično zaokružuju piščev opus jer i formalno i sadržajno dodiruju Ex Ponto i Nemire, zbirke pesama u prozi ispovednog karaktera koje su pisca uvele u književnost.

Posthumno objavljen roman (1977) koji je od prvobitno zamišljene hronike o Sarajevu, postao roman o jednoj ličnosti. To je Omerpaša Latas, poturčeni Srbin Mićo Latas iz Janje Gore, koji je u Carigradu dospeo do najvišeg položaja. Rukopis ovoga romana ostao je u Andrićevoj zaostavštini, ali pisac nije naznačio redosled poglavlja, te su priređivači, od zasebnih priča, rukovodeći se hronološkim načelom kada je reč o istorijskom sloju građe i unutrašnjom logikom psihološkog razvoja likova, sastavili proznu celinu. Ovo delo nije završeno kao roman, ali je celovito i zaokruženo kao romansijerska zamisao o gradu koji je, poput Travnika, scena za odigravanje ljudske drame. U jednom od tragičnih trenutaka sarajevske istorije, grad je piscu poslužio kao simbolični dekor na čijem fonu će se razvijati album ljudskih sudbina. U jednom delu ovako rekonstruisanoga romana prati se dolazak Omerpaše u Sarajevo, njegov rad na prenošenju centra moći iz Travnika u Sarajevo i sređivanju prilika u zemlji. Drugi deo predočava njegov intimni život, a u trećem je reč o konzulu Atanackoviću koji u novu prestonicu dolazi u leto 1850. godine. Priča o Omerpaši, njegovoj porodici, prijateljima i neprijateljima, čita se kao daleki patinirani album velikog slikara, na kome su prikazani ljudski odnosi i život u jednom dalekom vremenu.