FILOLOGIJA / LINGVISTIKA

Odjezd nam stvara pokret: pokret u kome se čita njegovo značenje. Pokušavamo da razumemo o čemu se radi, šta znači odlazak, šta je bilo uzrok promeni. Dok piše o preseljenju, napuštanju, egzilu, putovanju, kao i o sećanju, pamćenju, tradiciji, prekidu između ljubavnika i posmatranju tih dešavanja, Borjen koristi prirodni sled u jeziku, koristi forme obraćanja, pisma, poslanice, i otvara ih iznova, omogućava nam novi fokus putem koga sada vidimo drugačije: zastajemo i gledamo, opet se krećemo.

– Maša Tomanović


Odjednom se na sve spusti sablja kiše
nigdje krošnje, strehe niti pribježišta
samo vlaga, kal, staza puna lišća
i silna voda polegla kao lijeska

V. B. Borjen i svojim pseudonimom nudi nam bajronovski lutalački duh prosijan kroz modernu markesovsku kišnu osamu. Nudi nam pažljivo osmišljene/izmišljene/domišljene riječi vlastitoga jezika (i drugih vlastitih jezika!), kroz koji prolazi kao kroz kišom potopljeno žitno polje: poneka će ga nahraniti u budućoj pjesmi (U ustima vjetar i jezik / u jeziku gvožđe), poneka ubosti do srca (neka!), a najčešće će ga nagraditi blatnjavim stopalima preko polja na koje pada sablja kiše i izaziva porculansku bol – tog polja koje (još) nije život – jer nije život što i polje preći. V. B. Borjen je cijelim svojim umjetničkim bićem, što uključuje razne vrste izražaja, a ponajviše slikanje i pisanje, kao ona Borgesova ptica koja leti s glavom okrenutom unazad – jer želi vidjeti ne kuda ide nego odakle je došla.

– Ferida Duraković

U ovoj izuzetno zanimljivoj i bogato ilustrovanoj knjizi Piter Mendelsund, jedan od najznačajnijih dizajnera današnjice, istažuje upravo ono što naslov knjige i sugeriše – šta vidimo (ili mislimo da vidimo) kada čitamo književna dela. On pažljivo analizira proces vizualizacije, kako nastaju naše mentalne slike prilikom čitanja, na koji način su povezane sa onim što je pisac zaistao napisao a u kojoj meri su deo našeg
sopstvenog iskustva, šta se dešava tokom čitanja a šta naknadno pamtimo.

Pored interesantnog i provokativnog bavljenja procesima koji se dešavaju u čitaocu kao kokreatoru sveta književnog dela, Mendelsund posebnu pažnju posvećuje i perspektivi pisca, njegovim namerama, dobroj meri i načinima na koje ostavlja prostor čitaočevoj imaginaciji – upoređujući pasuse iz različitih književnih klasika.

Zaksova intencionalno pribegava tradiranim sredstvima, slikama i motivima, no samo kako bi se, njihovim prelamanjem opevane strave, do maksimuma izoštrila disharmonija između izraza i teme. Naime, sama tema je izvor oneobičavanja: istorijska destruktivnost posredno pomera i razara i poznate stvaralačke modele, budući da gustini užasa naprosto više ne odgovara nikakva ljudska aktivnost koja bi želela da ga izražajno obuhvati.

To, međutim, ne znači da je izneverena ambicija da se umetnošću kao vrhunskim delom čovekove plemenitosti iznese, takođe, vrhunsko – zverstvo. Radi se o tome da je umetnički odražena istina ljudskog zla upisana upravo u disharmoniju, ponor i neusaglasivost između čudovišnog i plemenitog.

Opus Zaksove stoga je izgrađen do veličanstvenog oksimorona kao spomenička posledica same težnje da se u jezički oblik prevede nihilizam. Nemušta bezumnost povesnog konteksta, povoda, uzroka i sadržinskog središta jeste ta koja transformiše – ili, katkad: deformiše – nekadašnju pesničku reč o mogućem smislu u ljudsku reč o paklenom besmislu. - Iz pogovora Vuka Petrovića

U ovoj sinkretičnoj knjizi dvojica autora promišlja fenomen žene i ženskosti kroz 33 pesme i 35 crteža. Oni ispituju, zamišljaju i parodiraju predstave idealne drage i sporazumne ugovore o „meri” i „ukusu” u tretiranju prirode i simbolike ženskog.
Kroz različite likovne tehnike i pesničke postupke stvorene su raznolike žene  u raskoši podmuklo pretencioznih formi i do banalnosti ogoljenih narativa.

Sledeći put – vatra, esej iz dva dela napisan sredinom 60-ih godina, jeste autobiografsko-polemički tekst o položaju Afroamerikanaca u modernom američkom društvu. Objavljen u periodu prvih uspeha Pokreta za građanska prava, esej razmatra osnovna načela crnačke borbe protiv rasizma i nejednakosti – ujedno problematizujući koncepte afroameričkog identiteta i religije.

Opisujući svoje odrastanje u siromašnoj harlemskoj četvrti i svoje razočaranje u propovedničku profesiju, Boldvin daje autentično iskustvo života američkog crnca – njegove potrage za dostojanstvom i identitetom nasuprot izboru između kriminala, otupljujućeg rada i crkve. Za razliku od militantnosti Islamske nacije i Crnih pantera, Boldvin posmatra odnose između rasa sa pozicije opšteg pomirenja i humanosti, odbacujući religiozni fanatizam i anatemisanje belaca kao sredstvo crnačke borbe za ravnopravnost. Smatrajući strah i težnju ka superiornosti za osnovne uzroke rasističkog karaktera zapadne civilizacije, on poziva crnce da prevaziđu bes i uske predstave o sebi koje su im nametnute, ali i da istovremeno prihvate svoje složeno poreklo i svoju neminovnu pripadnost američkoj naciji.

Zbog autentičnosti prikaza socijalnih problema svog vremena i ideološke nepotkupljivosti svojih pogleda na afroameričku borbu za slobodu, Boldvin se smatra jednim od najistaknutijih američkih esejista i javnih figura Amerike iz druge polovine 20. veka.

*

Ono što sam video svuda oko sebe tog leta u Harlemu nije se razlikovalo od onoga što sam tu oduvek viđao – ništa se nije promenilo. Ali odjednom su, bez ikakve najave, kurve i makroi, kao i ucenjivači na Aveniji, za mene postali lična pretnja. Ranije mi nikada nije palo na pamet da bih i ja mogao postati jedan od njih, ali sam tog trenutka shvatio da smo svi zajedno proizvod istih okolnosti.

Prva zbirka Zlatka Stevanovića, Dnevnik u osam, podseća na važno iskustvo moderne poezije – na pretvaranje naizgled trivijalne svakodnevice u pesnički relevantan rezultat. Lišen upadljive metaforike i suvišnih eksplikacija, doživljajni horizont ovog lirskog Dnevnika utemeljen je na razgradnji iluzija. Ipak, takav pogled na svet nije dominantno pesimističan, već se postupno, iz pesme u pesmu, realizuje i učvršćuje kao opis osobenih egzistencijalnih stanja i nenametljivo ironičnog stava. Diskretno prožet socijalnim angažmanom, lirski govor Stevanovićeve zbirke zapravo otkriva osetljivu subjektivnost koja nijansirano registruje unutrašnje „odjeke” sopstvene društvene pozicije, još jednom potvrđujući kako se svedenim pesničkim izrazom mogu posredovati društveno aktuelna i sugestivna značenja.

Iz recenzije Gorana Korunovića