PRIRODNE NAUKE

Teritorijalni opseg koji svojim sadržajem zahvata ova knjiga Biblioteke „Koreni“ uslovlјen je studijama koje u njoj donosimo. Naime, neka od naselјa obrađenih u njima već se nalaze u objavlјenim knjigama ove biblioteke, i to: naselјa na desnoj obali Ibra obrađena su u predeonoj celini Kopaonika, zatim nekoliko naselјa u predelima Raške i Rudničke Morave i jedno u Dragačevu. Na prostoru Ibra, Nadibra, Podibra i Gokčanice danas se nalazi 110 naselјenih mesta. Gradu Kralјevu pripada 74 naselјa, opštini Raška – 31 i opštini Vrnjačka Banja – pet.'

Mitar Pešikan, Etničke prilike u Metohiji u vekovima pre Velike seobe u svetlosti onomastičkih svedočanstava (1990), sa kartom u prilogu
Vladimir Stojančević, Etničke, konfesionalne i demografske prilike u Metohiji 1830-ih godina (1988)
Mirčeta Vemić, Etnička karta dela Stare Srbije. Prema putopisu Miloša S. Milojevića 1871–1877. godine (2005), sa kartom u prilogu
Miloš Velimirović, Podrima, priredio Uroš Šešum
Panta Srećković, Putničke slike. Treća slika. Podrim i Metohija (1882)
Ivan Stepanovič Jastrebov, Đakovački i Prizrenski okrug (1904)
Sava Dečanac, Prizren (1888)
Branislav Nušić, Crnoljeva – Podrima. Prizren Beleške s puta kroz Arbanase 1894. godine (1902)
Jovan Cvijić, Metohija i Prizrenska oblast (1911)
Agrarna statistika nekih sela u 1912. godini u okolini Peći i Prizrena, priredio Đorđe Mikić (1988)
Aleksandar I. Stebut, Dobroslav Todorović, Ispitivanja kolonizacaione sposobnosti Pećsko-Prizrenskog reona (1928)
Milisav Lutovac, Naseljavanje Crnogoraca po Metohiji (1932), Današnje naseljavanje Metohije (1934), Stočarstvo na severoistočnim Prokletijama (1933), sa kartama u prilogu
Svetozar Raičević, Antropogeografska i etnološka proučavanja Metohijskog Podgora i Prekoruplja (1934), Etnički poremećaji u Metohiji (1934) O starim srpskim grobljima u Metohiji (1939)
Branislav Kojić, Stara kuća u Peći, Đakovici i Prizrenu (1935)
Đorđe Tešić, Vodenice i valjavice u Istoku (1954)
Božidar Krstanović, Brvnara Danilovića u selu Loćane. Ogled o vrednosti predanja (1994)
Vidosava Nikolić, Srpska porodična zadruga u metohijskim selima (1958), Brak kod Srba u Metohiji (1961)
Sima Trojanović, Milan Gajić, Krv i umir kod Srba i Arnauta (1901)
Ljubica S. Janković, Narodne igre u Metohiji (1937)
Milovan Radovanović, Izvod iz rezultata antropogeografskih proučavanja Metohije (2008)
Pogovor: Borisav Čeliković, Prvi istraživači Metohije

Metohijska kotlina nalazi se u jugozapadnom delu Srbije, omeđena planinama: Mokrom, Žljebom, Koprivnikom, Koritnikom, Šarom, Dezerskom, Žarom, Crnoljevom i Drenicom. Prostire se na 4.329 kvadratnih kilometara. To je jedna od najbogatitih oblasti tekućom vodom na Balkanu. Najveća reka Beli Drim protiče maltene od severa do juga i prima četiri Bistrice (Pećku, Dečansku, Loćansku i Prizrensku), a osim tih i rečice Istok, Klinu, Mirušu, Erenik i Topluhu. Metohija se deli na severnu, ili pravu, i južnu Metohiju. Severna se prostore na jugu do Švanjskog mosta na Drimu, desetak kilometara južnije od Đakovice i njoj pripadaju predeli: Metohijski Podgor, Prekoruplje, Prekovode, Reka, Xas i brdskoplaninski predeo Rugovo u gornjem toku Pećke Bistrice, iznad živopisne Rugovske klisure. Južna Metohija smeštena je u okruženju planinskih venaca Šare na jugu, Paštrika na zapadu, Prokletija na severozapadu, Milanovca na istoku, i njoj pripadaju predeli Prizrenskog Podgora, Podrime i Žura, kao i šarplaninske župe Sredska, Gora i Opolje.

Prostranstvo Metohije i njen istorijski značaj u prošlosti srpskog naroda uslovili su da zbog broja relevantnih studija napisanih o naseljima, stanovništvu i narodnom životu i običajima, objavimo četiri knjige, tj. četiri toma, posvećena ovom predelu.

Prva knjiga sadrži najstarije naučne studije i zabeleženu etnografsku građu, objavljene uglavnom pre Drugog svetskog rata ili neposredno nakon njega.

Druga knjiga biće posvećena severnoj Metohiji, predelima Rugove, Metohijskog Podgora, Prekoruplja, Prekovoda i Reka, treća južnoj Metohiji: Has, Podrima, Prizrenski Podgor i Žur, a četvrta pod nazivom Srpska Metohija – vertikala zla, prikazaće po naseljima njihov istorijat i postradanje srpskog naroda u svakom naselju.

Šarplaninske župe Sirinić, Sredska, Gora i Opolje su male, zatvorene i izolovane predeone celine koje su sačuvale mnoge posebnosti iz svoje prošlosti do današnjeg vremena. Za razliku od Sirinića, župe koja se uzdiže u istočnoj podgorini Šar-planine iznad Kosovske kotline, Sredska, Gora i Opolje su na zapadnoj podgorini i gravitiraju ka Prizrenu i Metohiji.
Knjigu započinjemo Cvijićevim antropogeografskim zapažanjima i pregledom stanovništva šarplaninskih župa s početka HH veka, dok su se ovi predeli još uvek nalazili u sastavu Turske.
Iz Pogovora izdanja

Kosovo je izdužena prostrana oblast koja obuhvata dno istoimene kotline, odnosno ravnicu oko reka Sitnice i Nerodimke. U širem smislu, ovom predelu pripadaju manje okolne oblasti koje čine obod kotline. Na zapadu, na razmeđi Kosova i Metohije je Drenica, u slivu istoimene reke. Na severozapadu reka Ibar razdvaja Kosovo od Starog ili Ibarskog Kolašina, dok se na severu prostire predeo Kopaonika, koji zahvata južne padine ove planine. Nešto severoistočnije je predeona celina Lab, koja se drugačije naziva i Malo Kosovo, i ona zahvata izvorišni deo reke Lab, u podnožju jugoistočnog dela Kopaonika.

Na istoku je oblast Novobrdske Krive Reke, a na jugoistoku oblasti u porečju Južne (Binačke) Morave – Gornja Morava i Izmornik. Na jugu oblast Kosova zatvara razvođe reka Binačke Morave i Lepenca, koji teče predelom Kačanika ka Kačaničkoj klisuri. Na jugozapadu su istočne padine Šar-planine sa Ljubotenom kao najistaknutijim vrhom i Sirinićkom župom u podnožju.

Prostranstvo Kosova i njegov istorijski značaj u prošlosti srpskog naroda uslovili su da zbog broja relevantnih studija napisanih o naseljima, stanovništvu i narodnom životu i običajima, objavimo dve knjige, tj. Dva toma, posvećena ovom predelu. U prvoj knjizi prezentovali smo najstarije naučne studije i zabeleženu etnografsku građu, objavljenu pre Drugog svetskog rata. Drugu knjigu u osnovi sadrže studije Atanasija Uroševića, koji je više decenija, od početka druge četvrtine XX veka pa do smrti (1992), sistematski proučavao Kosovo u širem smislu i etničke procese u njemu, na temeljima Cvijićeve antropogeografske škole.

Fototipski objavljene studije:
Atanasije Urošević, Kosovo (1965)
Atanasije Urošević, O Vučitrnskoj Šalji (1935)
Atanasije Urošević, Priština. Antropogeografska monografija (1951)
Atanasije Urošević, Kosovska Mitrovica. Antropogeografska monografija (1957)
Atanasije Urošević, Vučitrn. Antropogeografska monografija (1938)
Atanasije Urošević, Uroševac, varošica na Kosovu (1935)
Atanasije Urošević, Lipljan. Antropogeografska monografija (1957)
Kosovka Ristić, Kolonizacija i kolonistička naselja u ravni Kosova (1958)
Kosovka Ristić, Miloševo, selo u središnom Kosovu, antropogeografska proučavanja (1961)
Atanasije Urošević, Toponimi Kosova (1975)
Atanasije Urošević , Etnički procesi na Kosovu tokom turske vladavine (1987)
Milovan Radovanović, Izvod iz rezultata antropogeografskih proučavanja (2008)
U prilogu karte:
Atanasije Urošević, Kosovo (1965)
Atanasije Urošević, Priština (1951)