FENOMEN DISTOPIJSKOG JEZIKA

Pesnička mapa klasika i savremenika u srpskoj poeziji data je ovde u začetnom izboru koji iako ne obuhvata u potpunosti autorovu zamisao, pruža čitaocu mogućnost da sagleda šta je u srpskoj poeziji presudno i magistralno, odnosno da dokuči šta je za savremeni senzibilitet bitno i šta unosi saznajnu i emotivnu svežinu. Autor prati klasike srpske poezije od Dositeja do Hristića, međutim svaku pažnju zaslužuju i Dis, Dučić i Rastko, Nastasijević, Popa i Vinaver, pa iznova Miodrag Pavlović.
Imena pesnika koji su učinili više za napredak jezika i emocije u savremenoj srpskoj poeziji nisu uvek jednako vidljiva i zato se od književne kritike danas očekuje više pažnje prema njihovoj poeziji. Najbolji savremeni pesnici za one buduće jesu i ostaju živo merilo – kao primer ili izazov za komparativne analize. Poezija koja sledi uvek ponešto duguje onoj koja prethodi. I kada se pomisli da se ne moramo osvrtati, iskustvo nas opominje da je poezija trajan izazov našem iskustvu i emocijama – da je srž naše kulture.
Mirko Magarašević

O autoru:
Mirko Magarašević rođen je u Beogradu 1946. Kao potomak stare beogradske i vojvođanske porodice prosvetnih, kulturnih, industrijskih i medicinskih delatnika čiji srpski koreni sežu od 1725. (god. Smrti Petra Velikog), kroz ceo 18. i 19. vek do naših dana. Njegov čukundeda-stric, sremskokarlovački i novosadski profesor Georgije Magarašević pokrenuo je, tačno pre 200 godina, časopis „Letopis Matice srpske” čime je dao podsticaj za osnivanje i same institucije Matice srpske, sledeće 1826. godine. Osnovnu školu i gimnaziju završio je u rodnom Beogradu, kao i studije medicine na Medicinskom fakultetu u Beogradu. Još u toku studija objavljivao je poeziju u listovima „Student”, „Vidici” i Palavestrinom časopisu „Savremenik”, zatim u Mišićevoj „Književnosti” i Tišminom „Letopisu Matice srpske”. U tim časopisima od 1971. objavljuje i zapise, eseje, književne kritike i prevode angloameričkih pesnika. Povremeno sarađuje sa Trećim i Drugim programom Radio Beograda od 1970. Bio je 1976/77. najmlađi član redakcije „Književnih novina” (gl. urednik prof. Dragan Jeremić) i 1979–1984. u redakciji časopisa „Savremenik” (gl. Urednik Pavle Zorić). Sa grupom intelektualaca i književnika osniva Udruženje „Isidora Sekulić” (1995), u funkciji stalnog izučavanja književnog dela i kulturnog nasleđa Isidore Sekulić. U istom cilju 1995. pokreće i uređuje časopis „Isidorijana” koji širi istraživanja i podršku razvoju savremene srpske poezije i književne kritike.

Specijalizaciju Očnih bolesti završio je 1981. i radni vek proveo kao klinički oftalmolog Gradske bolnice u Beogradu gde je vršio operacije na oku i kapcima i radio na odeljenju za glaukom, bolesti prednjeg segmenta oka i u kabinetu za patologiju vida i kontaktna sočiva. Član je Srpskog lekarskog društva od 1973, potom i Udruženja oftalmologa i kontaktologa Srbije. Primljen za člana Udruženja književnika Srbije (od 1970) i Srpskog književnog društva (od osnivanja 2001), kao i Srpskog PEN-centra (od 1990). Radio (1994–2004) u žiriju Zadužbine „Desanka Maksimović”. Pomagao je u radu (2007–2023) Zadužbine „Dositej Obradović” (upravnica Mirjana Dragaš). Na poziv Fondacije „Borislav Pekić” vrednovao (2011–2019) i nagrađivao poeziju beogradskih gimnazijalaca. Magaraševićeve pesme svrstane su u nekoliko inostranih i srpskih antologija, prevođene su na engleski, italijanski, poljski, nemački, litvanski i makedonski jezik. Magaraševićevom pesničkom delu posvećene su dve knjige: Pesnik i svet, Đorđa Janića (2011) i Pesnik Mirko Magarašević – Zbornik kritičkih radova (2019).

Mihajlo Pantić u svojoj novoj knjizi Književnost u supermarketu promišlja o tome šta se to dogodilo s južnoslovenskom književnošću na kraju XX i na početku XXI veka. U zemljama zahvaćenim ratom, raspadom starog ideološkog, državnog i društvenog sistema, dubokom krizom svake vrste i, najzad, tranzicijom, promenila se i društvena funkcija književnosti. Književnost više nema onu javnu ulogu pa ni javni značaj koji je imala u ranijim stolećima, sve do potkraj XX veka, kada se znalo ko je zaista pisac, i kada je društvo pomoću svojih (istina, ideološki nadgledanih) institucija potvrđivalo njen javni značaj.

Osnovno pitanje u našem dobu više nije čemu književnost služi, koja je njena društvena svrha (odgovor na to je neizvestan, svaki mogući koncept ili konstrukt je relativizovan), već zašto ona uopšte (i dalje) postoji, koji je njen (poetički, etički, politički, estetski) smisao.

Ipak, i uprkos svemu, ne možemo reći da je (laka) književnost danas samo jedan od industrijski oblikovanih načina mentalne relaksacije potrošačkog stada i ispunjavanja dokolice. Pisanje je ono najbolje u čemu se ljudski duh objavljuje, potvrđuje, prepoznaje i projektuje. Naš rod, na veliku radost, nije do danas smislio neki drugi, podjednako vredan način iskazivanja onoga što smo bili, što jesmo i što će posle nas neko biti.

U studiji dr Kristine Stevanović preduzete su analize Petrovićevih eseja koji se bave slovenskom kulturom, iz jedne nove teorijske perspektive koja je zasnovana na ukrštanju naratoloških, imagoloških i postkolonijalnih metodoloških praksi. Prilikom istraživanja eseja koji se bave istorijom i kulturom Slovena, a koje je Petrović pisao tokom čitavog života, uočen je poetički kontinuitet o kome se, do nastanka ove studije, nije govorilo.
Prof. dr Bojana Stojanović Pantović

Povezujući na teorijsko-metodološki zasnovan i argumentovan način savremene postavke kulturnih studija usmerene ka pitanjima identiteta (marginalizacija, transgresija, liminalnost, nomadizam) sa proučavanjem poetike Rastka Petrovića, Kristina Stevanović kroz interdisciplinarna istraživanja u ovoj monografiji donosi originalan i redak pristup složenom i izazovnom Petrovićevom delu.
Dr Bojan Jović

Naučna monografija Kristine Stevanović Rastko Petrović – Kultura, identiteti i rod teorijski je dobro zasnovana i metodološki pažljivo izvedena knjiga koja pruža čitav niz novih uvida u opus našeg najznačajnijeg avangardnog autora, Rastka Petrovića. U isti mah ova knjiga predstavlja veliki doprinos da se rodni pristup i studije maskuliniteta legitimišu u okviru naše akademske kritike.

Prof. dr Predrag Petrović

O autoru:
Kristina Stevanović (Bačka Palanka, 1970), radi na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu. Bavi se istraživanjem srpske i ruske književnosti 19. i 20. veka, kritičkim studijama maskuliniteta i feminističkom kritikom. Književnokritičke tekstove, oglede i studije iz književnosti objavljuje od 2000. godine. Monografsku studiju Osvajanje modernog – kratka proza Rastka Petrovića i žanrovsko raslojavanje srpske avangarde objavila je 2011. godine.

Pojam kvantne poetike u ovom radu ne podrazumeva mehaničko prenošenje pojmova iz kvantne fizike u polje književnosti, već ukazuje na strukturnu srodnost između načina na koji moderna nauka i moderna književnost misle stvarnost. Od barokne alegorijske fragmentacije koju analizira Valter Benjamin, preko nadrealističkog raskida sa kauzalnom logikom u manifestima Andrea Bretona i radikalne metaforičke eksplozije u delu Lotreamona, pa do skorašnjih narativnih eksperimenata i metafizičkih tekstualnih struktura uočava se postepeno napuštanje kontinuirane, stabilne i jedinstvene slike sveta. Ova poetička evolucija pokazuje izrazitu homologiju sa konceptima koje formulišu Verner Hajzenberg i Nils Bor – neodređenost, komplementarnost i nemogućnost jedinstvenog opisa sistema – kao i sa dinamičkim modelima koje predlaže Ričard Fajnman. Kvantna poetika je hermeneutički model koji polazi od pretpostavke da se tekst ne može redukovati na jedno značenje, već funkcioniše kao polje mogućnosti u kojem se smisao pojavljuje u zavisnosti od pozicije čitanja. To je imenovanje poetike nestabilnosti, superpozicije i prekida, u kojoj se književni tekst uspostavlja kao dinamički sistem, bliži kvantnom nego klasičnom modelu stvarnosti.
O autoru:
Aleksandra Mančić radila je kao predavač na Filološkom fakultetu u Beogradu i na Autonomnom univerzitetu u Madridu. Osnovala je i uređivala Biblioteku „Prevođenje i mišljenje“. U Institutu za književnost i umetnost radila je kao naučni istraživač. Bavi se istraživanjem transkulturnih teorija, prevođenja, misli o prevođenju i njegovog odnosa prema filozofiji; međukulturne komunikacije; etike i poetike književnog prevoda; razvoja prevođenja i misli o prevođenju u srpskoj kulturi; prevođenjem između srpske i mediteranskih (španske, francuske, italijanske) i hispanoameričkih književnosti. Prevela je stotinak knjiga sa španskog, francuskog, italijanskog i engleskog jezika. Od književnosti do slikarstva ili filma, Aleksandra Mančić kreće se duž imaginarnih linija koje povezuju dve strane sveta, Balkan i Latinsku Ameriku, dve kulturne konstelacije koje jedna drugu prevode, i povezuju se tananim spregama. Taj proces ih neprestano menja, a u njegovom središtu je, nepostojana i teško uhvatljiva, figura prevodioca. Objavila je knjige: Mistika i opresija (2020), Egzotizam i kanibalizam (2017), Đordano Bruno i komunikacija. Prevođenje ideja (2015), Stvari koje nas prevazilaze. Uvod u prevođenje ideja (2013), Prevod i kritika (2010), Prstom anđela po snegu. Ogled iz mistike (2010), Moje telo nije obmana mašte. Servantesove veštice (2009), Vetrenjače na jezik. Dnevnik prevođenja Don Kihota (2005, 2012), Preverzije. Ogledi o španskim prevodima iz srpske književnosti (1999). Dobitnik je Nagrade Doma kulture Studentski grad za knjigu Mistika i opresija (2020) i Nagrade „Nikola Milošević“ za knjigu Đordano Bruno i komunikacija. Prevođenje ideja (2015).

Studija Aleksandre Vukotić prikazuje kontinuitet irskog teksta kroz antinomije doma, odnosno sveprisutan odnos neprestanog privlačenja i odbijanja, odlaska i vraćanja, odbacivanja i ispunjenosti irskim simbolima, magijom i nacijom. Kroz odnos prema domu studija predstavlja prolaz kroz društvene i kulturne politike Irske, navike, tradiciju, vrednosti, pejzaž, kroz individualnu i kolektivnu traumu i breme života u Irskoj, te kroz poetičke i simboličke figuracije doma u irskoj književnosti.

Prof. dr Aleksandra Jovanović

Studija Antinomije doma u modernoj irskoj priči primjer je rijetke ravnoteže između teorijske apstrakcije i tekstualne konkretizacije u kojoj Vukotić predstavlja kako se antinomije doma reflektuju u književnom narativu, kulturnom kontekstu i društvenoj stvarnosti Irske. Njena sposobnost da poveže mikro i makro perspektive, istorijske, kulturne i rodne dimenzije, te različite načine izražavanja (prozu, film, teoriju), čini ovu studiju izuzetnim doprinosom irskoj književnoj kritici i relevantnim teorijskim tekstom za šira humanistička istraživanja. - Prof. dr Aleksandra Nikčević Batrićević

O autoru:
Aleksandra Vukotić rođena je 1984. Godine u Beogradu. Radi kao docent na Filološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu, gde je diplomirala i doktorirala. Na Katedri za anglistiku predaje savremenu englesku, američku i irsku književnost. Autorka je knjige Don DeLilo i poetika istorije.

Agonija književnosti Slobodana Grubačića pretresa ključna pitanja savremene teorije književnosti: Šta se, u vremenu koje nazivamo svojim, događa s temeljnim pojmovima književnog sveta? Propitujući radikalne poremećaje i duboku relativizaciju pet oslonaca umetnosti proze ‒ autora, naratora, junaka, čitaoca i teksta ‒ ona osvetljava ne samo složene odnose između pisca i njegovog junaka, naratora i čitaoca već i neizvesnu sudbinu samog teksta: žive pesničke reči okovane slovima.

Da li književnost, onakva kakvu smo nekada poznavali, nestaje u neodređenosti romana, u žanrovskoj neizvesnosti poezije...? Da li se njen smisao rasipa u višeznačju, u odbacivanju jezičkih stega, u eksperimentu i inovaciji koji književnost izbacuju u orbitu iskonske neizvesnosti, neprestano dovodeći u pitanje sve što je vekovima verovala o sebi ‒ svoje postojanje, svoju svrhu, sopstveni razlog trajanja?

Ili je upravo ta agonija znak njene najdublje vitalnosti? Znak neprestanog preispitivanja, obnove i razvoja? Jer, kako je tvrdio Fridrih Niče, stanje borbe jeste stanje najvišeg reda ‒ prostor iz kog se rađaju nove vrednosti.

Knjiga o kralјu Milutinu dr Snežane Milojević predstavlјa tematski usredsređenu i analitički pregnantnu monografiju o postupcima oblikovanja svetačke biografije kralјa Stefana Uroša Drugog Milutina Nemanjića u žitiju/hagiografiji kao najprominentnijem žanru srpske srednjovekovne književnosti.

Ova knjiga ne samo da ispravlјa nepravdu učinjenu Jovanu Steriji Popoviću, nego i baca jednu novu svetlost na istoriju nacionalne filologije. Studija obiluje novim podacima važnim za istoriju srpske kulture i filologije i iz tog razloga je važno što je objavlјena.

Tri su grada važna za oblikovanje ličnosti Ive Andrića i njegovog duhovnog sveta: Višegrad u kojem je proveo najranije detinjstvo, Sarajevo gde je stasavao, formirao svoj misaoni krug i sticao prva važnija iskustva, i Beograd u kojem razvija punu stvaralačku zrelost i utvrđuje svoje profesionalne – književne i diplomatske pozicije. Posle radova koji su tematizovali uticaj i važnost Višegrada i Beograda na Andrićevu biografiju i njegovo stvaralaštvo, taj triptih značajnih Andrićevih adresa, Borjan Mitrović upotpunjuje Leksikonom Andrićevog Sarajeva. Kroz priče o gradu napisane u formi leksikona, autor kao da iscrtava mapu i prostor Sarajeva kroz vreme, upisujući u nju podatke o različitim ličnostima, toponimima, događajima, likovima, objektima, temama i motivima vezanim, na ovaj ili onaj način, za velikog pisca i njegovo delo. Kroz taj koordinatni sistem, premrežen nizom dragocenih podataka iz viševekovne istorije grada na Miljacki i Andrićevog života i stvaralaštva, Leksikon donosi bogatu i dragocenu sliku piščevog književnog sveta, oplemenjenu mnogobrojnim, retko viđenim fotografijama Sarajeva kroz vreme. Žaneta Đukić Perišić O autoru: Borjan Mitrović rođen je 1990. Godine u Sarajevu. Studije filologije i istorije umjetnosti završio je na univerzitetima u Istočnom Sarajevu i Sarajevu. Doktorsku disertaciju, pod naslovom Pojam hronotopa i saodnos prostora, vremena i svjetlosti u prozi Ive Andrića, odbranio je 2025. Godine na Filološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu, pod mentorstvom prof. dr Kornelija Kvasa. Boravio je na studijskim usavršavanjima i programima akademske razmjene na univerzitetima u Grčkoj, Poljskoj, Francuskoj, Rusiji i Španiji. Objavio je više naučnih radova iz oblasti nauke o književnosti i istorije umjetnosti, te učestvovao na konferencijama u zemlji i inostranstvu. Zaposlen je na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Istočnom Sarajevu. Ljubitelj Grčke i Mediterana.

Snežana Samardžija, vodeći srpski folklorista, u trotomnoj knjizi „Bitije i ime srpsko. Iz istorije beleženja i tumačenja epike“ čitaocima nudi sintezu svojih dugogodišnjih istraživanja naše usmene književnosti. Treća knjiga („Tumačenje epike“) donosi prikaz doprinosa srpskih, južnoslovenskih i evropskih proučavalaca srpske epike, u rasponu od prve Vukove „Pjesnarice“ (1814) pa sve do 2014. godine. Na kraju svake knjige data je bibliografija. U trećoj knjizi se nalazi i popis odabranih antologija epskog pesništva. Kad se sve to ima u vidu, može se reći da je ova trilogija Snežane Samardžije kapitalno delo srpske folkoristike i nezaobilazna osnova za sva buduća proučavanja našeg epskog pesništva.

Objavivši niz knjiga o najvažnijim morfološkim i poetičkim odlikama srpske usmene književnosti, Snežana Samardžija, vodeći srpski folklorista, u trotomnoj knjizi „Bitije i ime srpsko. Iz istorije beleženja i tumačenja epike“ čitaocima nudi sintezu svojih dugogodišnjih istraživanja naše usmene književnosti. U drugoj knjizi („ Junačka vremena“) prikazani su najvažniji tematski krugovi srpske epike, uz adekvaztan osvrt na osobenosti muslimanske i graničarske epike i ukazivanje na postfolklorne vidove trajanja epskog pesništva.

Objavivši niz knjiga o najvažnijim morfološkim i poetičkim odlikama srpske usmene književnosti, Snežana Samardžija, vodeći srpski folklorista, u trotomnoj knjizi „Bitije i ime srpsko. Iz istorije beleženja i tumačenja epike“ čitaocima nudi sintezu svojih dugogodišnjih istraživanja naše usmene književnosti. U prvoj knjizi („Srpski način“) Snežana Samardžija prikazuje pomene i beleženje stihova i analizira najstarije zapise epskih pesama. posebnu pažnju posvećujući „Erlangenskom rukopisu“, Vukovim zbirkama junačkih pesama, ali i zbirkama S. Milutinovića, Njegoša i B. Petranovića.