DOMAĆI ROMAN

Poslednje delo Dobrice Ćosića, rukopis koji je deset godina čekao na objavljivanje.

Ispovest nekadašnjeg vernika koji je postao najžešći opozicionar titoizma.

Nad ovim rukopisom 18. maja 2014. godine preminuo je Dobrica Ćosić, jedan od najznačajnijih ljudi u istoriji Srbije i pisac čije je pero iznedrilo pripovest o najvažnijoj porodici srpske književnosti. Knjiga o Titu vaskrsava i oživljava jednu epohu koju su, sasvim sigurno, obeležila dva čoveka – predsednik i pisac, Josip Broz i Dobrica Ćosić. Ova knjiga je poslednji sud o njihovom odnosu i poslednja istina o najkontroverznijem sukobu u istoriji Jugoslavije. Ovo su Vreme smrti, Vreme zla i Vreme vlasti sabrani na jednom mestu.

„U političkoj istoriji ovo će biti jedna od najvažnijih knjiga Dobrice Ćosića. I to je već samo po sebi čudno za jednog od najvećih srpskih pisaca. Knjiga o Titu kao da je morala da izađe deset godina posle njegove smrti, poput najčuvenijih memoara Agate Kristi. U rukopisu koji je pisao do smrti, u 93. godini, čovek koga je Milovan Đilas nazvao ’najvažnijim Srbijancem’, a štampa proglašavala ’ocem nacije’, zaokružuje svoj književni i politički put. Ali i baca potpuno novo svetlo na najvažnije događaje naše istorije, i daje detaljnu rekonstrukciju jednog vremena, raspada zemlje, jugoslovenstva i srpskog poraza.“ – Veljko Lalić

„Roman Dobrice Ćosića otvorio je vrata novim mogućnostima slobode i stao na čelo čitave jedne stvaralačke tendencije što se zalagala za nove vrednosti i potpuniju stvaralačku istinu u odnosima između literature i života. Smrt jednog hrabrog i čestitog borca, koga su njegovi drugovi javno streljali zato što je u trenutku očaja postavio pitanje smisla revolucije, koja zahteva i odnosi nebrojene žrtve nevinih i bespomoćnih, značila je 1950. godine za čitavu ondašnju srpsku i jugoslovensku književnost mnogo više nego što će se to ikada kasnije moći potpuno da shvati. Naoko obična epizoda, kakvih je bilo u svim ratovima, i kakva se danas smatra opštim mestom savremene literature, bila je u tom trenutku pojave romana Daleko je sunce pravo otkrovenje, prelomna tačka i početak jedne nove književnosti.“
– Predrag Palavestra

Roman kojim počinje Ćosićeva književna biografija i koji će uzdrmati temelje posleratne socrealističke književnosti. Njime je pisac stavio moral čovečnosti i istine iznad morala nužde i revolucionarnog diktata, čime je demitologizovao komunističku praksu i ukazao na ideološke zablude, postavljajući pitanje slobode izbora. Knjiga je objavljena u više miliona primeraka i prevedena na desetine stranih jezika, a napisana je za mesec dana u Ribarskoj Banji, pod budnim okom Oskara Daviča...

Umesto pogovora, kao najbolji uvid u pozadinu nastanka i temu romana, čitalac nailazi na zanimljiv razgovor književne istoričarke Ane Ćosić Vukić, autorove ćerke i priređivača njegovih dela, sa svojim ocem o romanu Daleko je sunce više od pola veka posle njegovog objavljivanja.

Nagrada „Meša Selimović“

To je bilo vreme kada su ljudi na vlasti verovali da počinje srećna budućnost čovečanstva. Vlast su osvojili oni koji su dotad bili potčinjeni. Dok je nisu osvojili, najtvrđe su verovali u njenu pravednost, a kad su je prigrabili, poverovali su da ona daje pravo na sve i da se njome može sve.

Kao i u svojim ranijim knjigama, pisac i njegovi likovi i u ovom romanu svode račune sa svojom epohom, sagledavajući svoj vek kao vreme beščašća a same sebe kao žrtve maćehinske vlasti. Pritom, Vreme vlasti nastavak je i na neki način svod piščeve „sage o Katićima“, koja je započeta još romanom Koreni 1954. godine i koja obuhvata čitav XX vek – po Ćosiću vek istorijskih poraza Srbije.

„Ćosićev roman Vreme vlasti poseduje snagu remek-dela, gde su sabrani i pamet, i ljudskost, i dubina, i istančan smisao za istoriju, i globalna vizija savremenog sveta iz koje se pokušava sagledati suština ljudskog bivstvovanja. U njegovom prvom delu pratimo muke Ivana Katića, koji je, po povratku iz zloglasnog nacističkog logora Mauthauzen, u novoj Jugoslaviji dobio profesorsko mesto. Nedugo zatim, međutim, nova vlast ga hapsi i šalje na Goli otok, socijalistički logor smrti na Jadranu. Ali ni to nije kraj njegove tragične sudbine… “
– Le Nouveau Quotidien

„U trenutku kada su se rađale Priče sa Kolime i Arhipelag Gulag javljao se na suprotnom kraju komunističke imperije i ćiriličkog sveta još jedan pisac koji je spas video isključivo u romanu – Dobrica Ćosić.“
– Žorž Niva

Završetak sage o Katićima

Dejstvo Velikog Mehanizma na ljudsku sudbinu razumem kao imanentni tragizam ljudskog postojanja. Na dejstvima Velikog Mehanizma pisac tvori dramu svojih likova. A Istorija u Vremenu Vlasti ostala je neprozirna kao pakleni košmar.

Dušan Katić, pripovedač druge knjige ovog romana, ostavlja posle smrti piscu svoj rukopis „Hronika naše Vlasti“, u kojem se na neki način odvija i raslojavanje porodice Katić, i propadanje srpskog sela oličenog u rodnom mestu Katića, i raspad države, ideala i vrednosti za koje su se i on i njegovi preci u tom veku smrti, zla i vlasti borili. Ova hronika Dušana Katića, koji je iskusio i uspon i pad sa vlasti, utkana je u roman kako bi omogućila Ćosiću da ispiše idejnu, psihološku i moralnu anatomiju titoizma od 1945. do njegovog istorijskog sloma.

„Posle našeg Rata i mira, to jest Vremena smrti, posle naših Nečistih sila, to jest Vremena zla, Dobrica Ćosić ostaje veran velikim i večitim temama, zaokružujući svoje delo romanom Vreme vlasti. To jeste roman, ali je i više od romana: rekli bismo, nova summa vitae, velika rasprava o istoriji dvadesetog veka, veka velikih obećanja, zanosa i iluzija, uzleta, padova i stravičnih obračuna, o sudbini čoveka u vrtlozima i nepogodama te krvave povesti.“
– Dragan Nedeljković

„Prvi tom ovog romana oblikovan je kao tragedija i kraj građanske klase u Srbiji, a drugi tom kao tragedija i krah revolucionarne i socijalističke Srbije.“
– Slobodan Kalezić

Njegoševa nagrada

Prva knjiga Vernika iz trilogije „Vreme zla“

Mi moramo iza svega javnog da tražimo: a šta je tajno? Jer tajno je istina. „Mi radimo najčasniji posao na ovom svetu: tragamo za pravim istinama i borimo se protiv zla koje jedino mi možemo uništiti“ – reći će Petar svakom novom agentu...

Ljudi imaju najmanje mašte za dobro; svi su postupci u činjenju dobra prosti, obični, neposredni. A u svakom zlu stoji inovacija; veliko zlo je stvaralačko po metodu izvođenja.

Dobrica Ćoćić u beleškama marta 1981. o liku Petra Bajevića

„O tome se, dakle, radi: o tome kako se raspala ’stara Jugoslavija’, ostavivši nam do danas vjernike, otpadnike i grešnike... Pisac je, relativizirajući sliku povijesti, koju uvijek pišu pobjednici, svoje likove projektirao kao nosioce izuzetnih, čak ekstremnih ideja, koncentrirajući u njima svu silu etičkih dilema sa kojima trajno imamo posla i za protagoniste uzeo uglavnom ličnosti koje su pripadale predratnom revolucionarnom pokretu, koji je iz NOB izišao kao pobjednik.“ (Igor Mandić)

Trilogija „Vreme zla“ Dobrice Ćosića iznosi drukčije promišljanje prelomnih događaja koji su sredinom XX veka doveli do građanskog rata i rađanja socijalističke Jugoslavije iz pepela starog režima. Kada je u sto hiljada primeraka 1985. objavljen njen prvi deo, Grešnik, tadašnja kritika ocenila ga je kao „antikomunistički pamflet“. Romanima Otpadnik 1986. i Vernik 1990. nastavlja se Ćosićeva saga porodice Katić sa istorijskim ličnostima onoga vremena i uz otvorenu reviziju službene istoriografije.

Njegoševa nagrada

Druga knjiga Vernika iz trilogije „Vreme zla“

Mi moramo iza svega javnog da tražimo: a šta je tajno? Jer tajno je istina. „Mi radimo najčasniji posao na ovom svetu: tragamo za pravim istinama i borimo se protiv zla koje jedino mi možemo uništiti“ – reći će Petar svakom novom agentu...

Ljudi imaju najmanje mašte za dobro; svi su postupci u činjenju dobra prosti, obični, neposredni. A u svakom zlu stoji inovacija; veliko zlo je stvaralačko po metodu izvođenja.

Dobrica Ćoćić u beleškama marta 1981. o liku Petra Bajevića

„’Vreme zla’ je totalna kritika ideologije u istoriji. Ideološke čovekove svesti o sebi: te laži, te energije zla u čoveku, tog alibija agresivnog zla u čovekovoj prirodi. A moderna istorija je sva maskirana i kostimirana ideologijom.“ (Rafael Soren)

„Sa ’Vremenom zla’ Dobrica Ćosić se prepustio velikom komunističkom ispovedanju u formi tragične epopeje. Kroz trilogiju, gigantskih razmera, poniremo u vreme mržnje i vreme ubica.“ (Žorž Niva)

Trilogija „Vreme zla“ Dobrice Ćosića iznosi drukčije promišljanje prelomnih događaja koji su sredinom XX veka doveli do građanskog rata i rađanja socijalističke Jugoslavije iz pepela starog režima. Kada je u sto hiljada primeraka 1985. objavljen njen prvi deo, Grešnik, tadašnja kritika ocenila ga je kao „antikomunistički pamflet“. Romanima Otpadnik 1986. i Vernik 1990. nastavlja se Ćosićeva saga porodice Katić sa istorijskim ličnostima onoga vremena i uz otvorenu reviziju službene istoriografije.

Ako umreš pre no što umreš, nećeš umreti kad umreš.

Što je vera veća i dublja, veća su i čuda u koja se veruje. Veličina vere je u veličini čuda. Što je veći revolucionar, tim više veruje u utopiju. Revolucionar bez utopije nije revolucionar: bori se za postojeće tj. za vlast.
– Dobrica Ćosić, u beleškama marta 1981. o liku Bogdana Dragovića

„Dok Ivan Katić neće da bude bedan dodatak na protoplazmi jedne ideološke laži – staljinizma – i tako postaje GREŠNIK, Bogdan Dragović neće da bude sitno mlivo staljinskih dušegupki i tako postaje OTPADNIK. U oštroumnostima Petra Bajevića, glavnog junaka poslednjeg dela trilogije, postoje 'opasne' sklonosti ka budućim grešničkim i otpadničkim avanturama. Da nije pao kao plen gestapovaca, u nejasnim okolnostima, pitanje je gde bi i sam završio. Dobrica Ćosić pokazao je da jedan naš savremeni pisac, boreći se protiv vlastite prošlosti VERNIKA – zahvaljujući iskustvu GREŠNIKA i OTPADNIKA, koji su odstradali vizije i zanose mladosti, može ne samo da zaviri u taj pandemonijum što se zove svet staljinizma, nego da ga fiksira jezikom umetničke oštroumnosti…“ (Miroslav Egerić)

Trilogija „Vreme zla“ Dobrice Ćosića iznosi drukčije promišljanje prelomnih događaja koji su sredinom XX veka doveli do građanskog rata i rađanja socijalističke Jugoslavije iz pepela starog režima. Kada je u sto hiljada primeraka 1985. objavljen njen prvi deo, Grešnik, tadašnja kritika ocenila ga je kao „antikomunistički pamflet“. Romanima Otpadnik 1986. i Vernik 1990. nastavlja se Ćosićeva saga porodice Katić sa istorijskim ličnostima onoga vremena i uz otvorenu reviziju službene istoriografije.

Ne optuživati čoveka, ne opravdavati čoveka! Saznavati čoveka – strasno i razborito, na svetlosti i u tami, shvatiti mu i reč i ćutanje, delo i nedelo, u svemu potražiti pravu pobudu i stvarni smisao... Ispričati novu pripovest o ljudskoj sudbini u toj eposi, u vremenu između dva svetska rata, u vremenu zla. Crvenog Staljinovog i sivomaslinastog, Hitlerovog. O savremenim, u istoriji postavljenim zlim dusima ove epohe.
Dobrica Ćosić, u beleškama za roman Grešnik februara 1981.

Glavni junak prvog romana iz trilogije Ivan Katić „grešni“ je saputnik komunistâ koji doživljava životni sunovrat jer im se 1936. zamerio. Proglašen za buržuja i trockistu, biva odbačen od „drugova“ i posle rata, kada je dospeo na robiju, a na slobodi dolazi u sukob sa porodicom koja se raspada.

„Ovo je roman o sukobu komunizma sa fašizmom u ljudskoj klanici u kojoj su jugoslovenska plemena dodala tom manihejskom sukobu dvostruku dimenziju paroksizma: Srbija je zaglibila u totalitarizam, osakaćena građanskim ratom koji će se po svoj prilici ponoviti, ne usuđujući se da se pogleda u ogledalu krvoprolića prošlog rata i nastupanja komunizma.“ (Žorž Niva)

Trilogija „Vreme zla“ Dobrice Ćosića iznosi drukčije promišljanje prelomnih događaja koji su sredinom XX veka doveli do građanskog rata i rađanja socijalističke Jugoslavije iz pepela starog režima. Kada je u sto hiljada primeraka 1985. objavljen njen prvi deo, Grešnik, tadašnja kritika ocenila ga je kao „antikomunistički pamflet“. Romanima Otpadnik 1986. i Vernik 1990. nastavlja se saga Ćosićeva porodice Katić sa istorijskim ličnostima onoga vremena i uz otvorenu reviziju službene istoriografije.

„Prva knjiga ’druge Srbije’.“ Teofil Pančić

Jedno od najznačajnijih dela srpske književnosti posle Drugog svetskog rata, Ćosićeve Deobe su izazvale veliku pažnju i čitalaca i kritike zbog svoje tematskog i formalnog iskoraka u odnosu na tadašnje književne tokove. Naizgled istorijska epopeja o ravnogorskom pokretu u Srbiji, roman je zapravo metafora o podelama u istoriji i tradiciji srpskog naroda, o sudaru revolucije i zločina, nacionalnog mita i južnoslovenskih ideala, partizana i četnika, seljačkog i građanskog... Osim tematskog preokreta u dotadašnjoj književnosti socijalističkog realizma, Deobe su se izdvojile i osobenom kompozicijom, razgranatim unutrašnjim monologom, višeglasjem kao govorom društvenih masa u ulozi glavnog junaka, interpolacijom dokumentarnog materijala, stilskom raznovrsnošću i leksičkim bogatstvom. Ovim romanom Ćosić je 1961. godine postao dobitnik druge Ninove nagrade.

„Deobe su akt intelektualnog poštenja i spremnosti pisca da se uhvati ukoštac sa pulsirajućom savešću, svojom ili tuđom. Potresna i uzbudljiva evokacija kataklizme čoveka u ratu i tegobnih ispaštanja Srbije.“ Milan Vlajčić

Prva Ninova nagrada.

Smeštena u vreme političkih promena i previranja srpskog građanskog društva s kraja XIX i početkom XX veka, priča prati živote Aćima Katića, čoveka tradicionalnog kova i radikala, i njegovih sinova Vukašina i Đorđa. Budući političar i očeva nada, Vukašin se vraća sa studija u Parizu i saopštava da se ženi ćerkom liberala Tošića, Aćimovog političkog neprijatelja, i da prelazi u njegovu stranku. Aćim ga se odriče i, besan zbog sukoba sa sinom, poziva meštane u selu na dizanje bune. Drugi sin Đorđe, ugledan i bogat seljak, i njegova supruga Simka u isto vreme imaju bračne probleme jer godinama nemaju dece. U strahu od gašenja loze, Simka se odlučuje na očajnički potez: da zatrudni sa Đorđevim slugom.

Poslednji deo Vremena smrti ispisuje vrhunac kolektivne drame jednog naroda, paralelno prateći herojsku odbranu i pad Beograda u austrougarske ruke, izdaju saveznika i u istoriji nezabeležen egzodus srpskog naroda, mojsijevskih razmera, i povlačenje srpske vojske preko albanskih planina.

Ostala je samo nada i vera u povratak u otadžbinu...

„Veliki političko-istorijski ep o sudbini srpskog naroda, njegovoj žrtvi i napuštenosti od strane njegovih saveznika u vreme Prvog svetskog rata.“ Le Monde

Na vrhu Ćosićeve tolstojevske piramide stoji predsednik srpske vlade Nikola Pašić. Na dnu – seoski najamnik Tola Dačić. Između su vojvode i redovi, ministri i poslanici, kukavice i heroji, idealisti i pokvarenjaci... Između su zaneseni đaci i skrhani starci, ali i plemeniti nasilnici, otmeni lihvari i dobrodušne kurve, uz mnoge druge živopisne i protivrečne likove koji Vremenu smrti obezbeđuju višedimenzijalnost i dubinu... Ali ta dva lika predstavljaju otelovljenje specifičnog paradoksa, po kojem će buduća istorija književnosti, rasterećena dnevnopolitičkih inhibicija, prepoznavati Dobricu Ćosića i njegovo delo. Vladimir Kecmanović