2. tom: BUNTOVNIK I APOSTOL DRAINAC RADE
Rade Drainac(Radojko Jovanović 1899-1943) se danas smatra nespornim začetnikom neoromantičarske tradicije u srpskom pesništvu između dva svetska rata. Skromnog socijalnog porekla, kao šesnaestogodišnji učenik kruševačke gimnazije, prešao je Albaniju peške i potom školovanje nastavio školovanje u Francuskoj. U Parizu je u čuvenom ambijentu boemskih kafana udahnuo i dah pariske umetničke avangarde. Po povratku u zemlju, nakon prvog pesničkog perioda, kao odocneli sledbenik Rakića i Dučića, vrlo brzo se preobratio u hipermodernog pesnika. Drainac ostaje zapamćen kao naš najznačajniji pesnik boemije i anarhoidnog bunta između dva rata. Bio je i osnivač značajnog književnog časopisa „Hipnos“, koji je proklamovao novu pesničku estetiku.. Zavodovo izdanje Sabranih dela Rada Drainca, predstavlja prvo takve vrste, a poslednji njihov tom sadrži mnogobrojne osvrte i prikaze na Drainčevo zanimljivo i značajno pesničko, kao i publicističko delo.
Vezu između istorije i književnosti u Srba posebno osvetljava činjenica da su dva najveća srpska pisca: Ivo Andrić i Miloš Crnjanski, upravo istoričari po svom obrazovanju. Ipak, najznačajniji poznavalac istorije u savremenoj srpskoj književnosti je bez ikakve sumnje - Milovan Vitezović. U knjizi Misli srpski, u kojoj imamo zanimljive, pa čak i provokativne rasprave o ljudima i događajima iz srpske prošlosti, imamo zanimljivog pisca Milovana Vitezovića, neprestano prožetog i ozarenog istorijom svog naroda. Period srpskog XIX veka , koji je još od znamenite televizijske serije o Vuku Karadžiću doneo Vitezovićevu veliki ugled i slavu, zauzima najveći deo knjige. I pored toga, u njoj se nalaze i zanimljivi tekstovi i o drugim vremenima, ali i kulturnim fenomenima srpskog društva, kao u više nego interesantnom tekstu: Srpska boemijo, svaka čast.
LIKOVI TRADICIJE - studije i prilozi iz dubrovačke književnosti
Ova knjiga inače profesora beogradskog Filološkog fakulteta dr Slavka Petakovića, u svom podnaslovu Studije i prilozi iz dubrovačke književnosti, praktično daje osnovu i sadržaj ovog izdanja. Ovo delo istoričara književnosti mlađe generacije, najpre podseća na dugu i značajnu tradiciju izučavanja dubrovačke i primorske književnosti na beogradskom Filološkom fakultetu, koju je zasnovao još Pavle Popović. I ovo delo, potvrđuje ono stanovište da na istoriju dubrovačke književnosti treba gledati i kao na srpsku, a ne samo hrvatsku. Da je Dubrovačka književnost vanredan i eksluzivan primer kontakta kulture dva naroda, na poseban način potvrđuju ogledi u ovom delu: Pomeni Dubrovnika u epskoj folklornoj tradiciji; Motiv brave dubrovačke u epskim narodnim pesmama; Politička satira Mavra Vetranovića; Parodija ili ne: o Tireni Marina Držića; Psihološka motivacija likova i mehanizam prevare u Noveli od Stanca Marina Držića; Likovi seljanki u renesansnoj tradiciji, i drugi.
Antologija ruske poezije: XVII–XXI vek dr Aleksandra Petrova predstavlja kapitalno delo i originalno ostvarenje. Izbor stihova iz ruske poezije čiji rukopis imamo pred sobom predstavlja drugo, znatno dopunjeno i izmenjeno izdanje sada već legendarne Antologije iz 1977. godine. Petrov se potrudio da što prilježnije predstavi još 33 godine ruske poezije i njene recepcije, odnosno književni period koji razdvaja prva i drugo izdanje.
Milanović je veoma vešto sklopio priču o tome šta je to srpski književni jezik i kakve su bile njegova geneza i evolucija do današnjih dana. Ta priča ispričana je uz pomoć većeg broja tekstova različitih žanrova i stilova, koji ilustruju sve tipove književnog jezika kod Srba.
Vojislav Ilić (1860-1894) je oslobodio srpsku liriku romantičarskih tematskih okvira, njene formalne labilnosti i potčinjenosti usmenom stihu i otkrio nova vrela metričko-ritmičkim mogućnostima naše reči. Ispod tog krila izašli su pesnici najviših vrednosti - Jovan Dučić, Vladislav Petković Dis i Aleksa Šantić, a uticao je i na pesnike drugih južno-slovenskih naroda - Kranjčević, Vidrić, Krleža. On je srpsku pesničku reč odvojio od uloga koje se ne tiču same poezije time što je lepotu reči i ono što tom lepotom stvara stavio ispred i iznad svih drugih uloga.
Svoje prve pesme Nastasijević (1894-1938) je objavio 1922. godine, ali je znatniju pažnju književne javnosti i kritičara počeo da privlači punih trideset godina kasnije. Tek posle niza manjih ili većih promena u razvoju naše književnosti, tek kada nova pesnička generacija modernista, predvođena Vaskom Popom i Miodragom Pavlovićem, ranih pedesetih godina, otkrije Nastasijevića i skrene pažnju na umetničku vrednost i podsticajnost njegove poezije, počeće intenzivnija recepcija njegovog književnog opusa, tokom koje će Nastasijević ući u red naših najznačajnijih pisaca XX veka.U ovoj knjizi dat je izbor iz Nastasijevićeve poezije, iz ciklusa “Pet lirskih krugova”, kao i iz njegove proze - “Iz tamnog vilajeta”.
Više od jednog i po stoleća posle prvog objavljivanja (1846), “Smrt Smail-age Čengića” i dalje važi kao jedno od klasičnih i istovremeno uzornih pesničkih dela svoga vremena. Poput Petra II Petrovića Njegoša s kojim je poređen i čija je ličnost s razlogom dovođena u vezu sa njegovim Smail-agom, i Ivan Mažuranić (1814-1890) je bio i pesnik i državnik, onaj ko kazuje o svetu i onaj ko uticajno deluje u njemu u isti mah. Etos kolektiva i zajednice nasuprot psihologije pojedinca i individue - to je „misao vodilja" Mažuranićeve slavne poeme. Smail-aga kao „negativni junak" prikazan je kao zlotvor i mučitelj, nasuprot „karakteru" kolektiva u vidu „brđana". Ipak, Mažuranićev Smail-aga ispoljava i neka druga htenja i osobine, koja mu daju izvesnu „reljefnost", primerenu složenosti umetničke zamisli celog speva, čime se uspostavlja ona krhka ali za divno čudo trajna ravnoteža koja zaista uspelo književno ostvarenje čini uvek iznova čitalački intrigantnim i iznutra dinamičnim i živim.
Kada se pomene ime Vladislava Petkovića Disa, uvek se tu negde, u pozadini, pojavljuje i Jovan Skerlić. U srpskoj literaturi oni su nerazdvojni. Naravno, ravnoteža je danas uspostavljena. Ako je Disov ulazak u literaturu „onemogućavala" Skerlićeva kritika, onda je Skerlićevo lagodno prisustvo u literaturi (kao jednog od najvećih srpskih kritičara) ozbiljno uzdrmalo Disovo postojanje. Kad se kaže „postojanje", misli se na to da Disa danas ne zaobilaze ni književna istorija, niti bilo koja antologija srpske poezije.
Rakić je jedan od stubova naše poezije: skromniji od || najvećih, ali stub svakako", napisao je jezgrovitu ocenu o ovom srpskom pesniku Vojislav Đurić. Skerlić je povodom prve Rakićeve pesničke zbirke napisao da je reč o velikom umetniku stiha. Kasnije je, međutim, sasvim promenio mišljenje - povodom “Novih pesama” on Rakića preporučuje novom naraštaju kao učitelja u poetici. Miodrag Pavlović, međutim, konstatuje da bitne razlike između dve Rakićeve knjige u pesničkoj veštini nije bilo. Bogdan Popović je u svoju antologiju uvrstio četrnaest Rakićevih što ljubavnih, što misaonih, što rodoljubivih pesama. „Čak ni mlađi, buntovni duhovi, koji su se javili uoči rata kao prethodnica avangarde, čak ni oni u Rakića nisu dirali, kaže Predrag Palavestra, "nego su mu priznavali misaonu napregnutost i pripadnost „zamišljenoj poeziji"".
Čitalac, koji pažljivo prati poeziju, primetiće kako se pesnici povremeno vraćaju motivima koje su jednom (ili više puta) već obradili u svojoj poeziji. Na različitim stepenima svog poetskog razvoja i sazrevanja (koji uključuju i emotivno-misaona pomeranja) pesniku se kanda učini da mu se jedna stvar i već iscrpena njegova tema pomalja ili sasvim otkriva iz nekog novog ugla. U takvom suočavanju sa svojim starim motivom -sa jednim sopstvenim osećanjem koje je prohujalo - često se u pesniku stvara novi doživljaj koji iziskuje da se poetski još jednom uobliči. S druge strane, postoje izvesni motivi - okosnice kod pojedinih pesnika - kod svakoga uvek različiti - koje kao da imaju svoj sopstveni i gotovo nezavisni život, svoju genezu, mladost, starenje. Takvi se živi motivi povremeno, u času svojih promena i transformacija, ukazuju pesniku kao nove senzacije. I ovde pažljivom oku čitaoca ne bi se potkrala omaška da ne primeti kako je ova transformacija u suštini obostrana: i u motivu i u pesniku, podjednako". (Stevan Raičković, 1928)
U Izabranim delima jednog od najznačajnijih predstavnika srpskog romantizma, namenjenim svim ljubiteljima klasične književnosti, ali i deci školskog uzrasta, objedinjena su i na jednom mestu sabrana najreprezentativnija Jakšićeva dela.
U njima su lirske pesme i herojske poeme u kojima lirski subjekt peva o otadžbini, idealnoj dragoj, svojoj sukobljenosti i nerazumevanju sveta koji ga okružuje, tu je i njegova Jelisaveta kneginja crnogorska, prva srpska romantičarska drama u stihu, a likovi njegovih pripovedaka i njihove sudbine, ispripovedane u vrsnoj tradiciji romantičarske književnosti, prilika su da se na pravi način upoznamo sa stvaralaštvom najizrazitijeg među svim romantičarima i da sačuvamo blago njegove pisane reči i za buduće naraštaje.
