ISTORIJA

Istina prica o operaciji Srebrenica

Pitanje odnosa između poezije i mistike može se svesti na dva (međusobno komplementarna) pitanja: na pitanje izvesnosti pesničkog nadahnuća i na pitanje izvesnosti samog mističkog iskustva u savremenom svetu. Govor o mističkom i o pesničkom je danas (u ovom našem visokotehnologizovanom, po mnogo čemu nihilističkom svetu) problematičniji nego što je to ikada bio. Poljuljana je svest o samorazumljivosti okvira za razumevanje poetskog i religijskog, okvira koji su nekada bili nesporni. Ipak, uprkos svemu, veruje Kocijančič, sama bit poetskog još uvek u sebi skriva suštinski afinitet za ono mističko. I obrnuto.

Studija Četiri revolucije: Evropa i svet 1774-1799. istražuje jedan od najuzbudljivijih perioda ljudske istorije, period s kraja XVIII veka, a u tih nekoliko grozničavih decenija napredak naše vrste dosegao je neslućene razmere, kako na duhovnom, tako i na materijalnom planu.

Naime, u vremenu između 1774. i 1799. godine nastao je zapravo svet u kojem danas živimo. Epohu čiji su ideali bili tradicija, stalnost i stabilnost, tada je zamenilo doba modernosti, promenljivosti i pokreta. Četiri revolucije promenile su lice naše planete. Intelektualna revolucija, sa središtem u prosvetiteljstvu, uspostavila je naučne, političke i kulturne standarde koji i danas obavezuju veliki deo sveta. Industrijska revolucija, po svojim posledicama najdublja, promenila je doslovno svaki segment ljudskih života, od društvenih i ekonomskih struktura do svakodnevnih rutina. Američka revolucija po prvi put je u delo sprovela ideale prosvetiteljstva, pri čemu je dobila pravo značenje tek sa protokom vremena i pretvaranjem SAD u veliku silu koja će celom svetu nametati svoju hegemoniju. U Francuskoj revoluciji postavljena su ključna pitanja današnjice, nastale su moderne ideologije, ostvareni su i pogaženi ideali ličnih i kolektivnih ljudskih prava, najavljene su diktature i totalni ratovi našeg doba.

Ova knjiga predstavlja prvu studiju ovakve vrste na srpskom jeziku, a pоsvećena je odnosu duhovne i svetovne vlasti u drugoj polovini XI veka u doba pape Grigorija VII Hildebranda. Rad je utemeljen na izvorima prve vrste, kao starijoj i najnovijoj literaturi, i kod nas i u svetu. Obično se smatra da je papa Grigorije poznat samo kao crkveni reformator. Međutim, autor ove temeljne studije pokazuje da to nije bila samo borba da se u crkvi iskoreni prisutna simonija, oženjeno sveštenstvo, laička investitura, već da se na Zapadu u duhovnom domenu rimokatoličke crkve uspostavi teokratska monarhija, odnosno da papa bude ne samo duhovni, već i svetovni vladar na Zapadu. Vremenski okvir koji obuhvata ova studija je cela druga polovina XI veka, počev od Velikog raskola 1054. godine.

Knjiga Đorđa Bubala predstavlja prvi deo trotomnog pregleda istorije Srbije Nemanjića, matične države srpskog naroda u srednjem veku. Država Nemanjića predstavljala je okvir političkog, verskog i kulturnog ujednačavanja, koje će predstavljati osnovu srpskog identiteta sve do danas. Knjiga je zamišljena i napisana kao priručnik, polazište u svakodnevnom naučnom radu istraživača i pomoćno sredstvo u nastavi za studente istorije, ali i kao pregledna sinteza za upoznavanje sa najsjajnijim razdobljem srpskog srednjeg veka. U ovoj knjizi obrađeno je razdoblje, pretežno kroz pojave i događaje političke istorije, od pojave Stefana Nemanje, rodonačelnika dinastije Nemanjić, do Sabora u Deževu, 1282, kada je za kralja postavljen Milutin.

Najnovija studija Aleksandra Životića osvetljava jednu od najinteresantnijih priča u sam osvit svetskog rata, pošto se dosadašnja istoriografija većinski bavila odnosima Jugoslavije sa Hitelrovom Nemačkom. Početak Drugog svetskog rata 1939. je doveo Jugoslaviju u nezavidnu spoljnopolitičku situaciju. Jugoslovenska vlada je u tim okolnostima pokušala da nov oslonac pronađe u Sovjetskom Savezu nastojeći da u toj zemlji ne nađe samo novog političkog zaštitnika, već i da obezbedi isporuke neophodnog naoružanja i vojne opreme iz te zemlje. Na drugoj strani, Sovjetski Savez je bio suočen s mogućnošću izbijanja rata s Nemačkom za koji ni u kom pogledu nije bio spreman. Nastojeći da maksimalno prolongira početak sukoba s Nemačkom, Sovjetski Savez je težio novim pregovorima koji bi za cilj imali sporazum s Nemačkom o podeli interesnih sfera. Polazilo se od toga da bi pitanje Balkana moglo imati ključnu ulogu u budućim pregovorima i da bi zaoštravanje situacije u tom regionu predstavljalo pogodnu osnovu za dalje razgovore. Pristupanje Jugoslavije Trojnom paktu i potonji vojni puč od 27. marta su za Sovjete predstavljali šansu za nove pregovore koji bi odložili početak nemačko-sovjetskog okršaja. Sam jugoslovensko-sovjetski pakt nije uticao na odvraćanje Nemačke od napada na Jugoslaviju. Kapitulacija Jugoslavije je označila kraj dotadašnje sovjetske balkanske politike i početak nemačko-sovjetskog konflikta.

U svojim knjigama Gutić je obradio kako vojni, tako i diplomatski aspekt ustanka, ali i celokupnog učešća srpskog naroda u Velikoj istočnoj krizi. Detaljno opisujući svaki važniji događaj pisac čitaoca void kroz ovaj burni istorijski period. Posebnu vrednost imaju poglavlja u kojima pisac opširno analizira stavove i uticaj na ustanak važnih faktora (Srbije i Crne Gore, velikih sila, panslavističkog pokreta, Vatikana, svetskog javnog mnjenja, itd). Uzroke ustanka pisac nalazi u “snazi srpskog nacionalizma”, odbacujući postavke koje ustanku uobičajeno daju prvenstveno socijalno obeležje. Za neuspeh ustanka ali i celog srpskog pokreta autor krivi neslogu srpskih kneževina i politiku velikih sila, pa u tom smislu povlači paralele sa događajima iz Drugog svetskog rata, ali i sukobima koji su u Jugoslaviji počinjali kad je rukopis druge knjige završavao. I zaista, čitajući parlamentarne beside engleskih političara iz doba ustanka o “srpskoj agresiji u Bosni i Hercegovini”, postaje jasnije zašto pisac opominje svoje sunarodnike zbog nepoznavanja vlastite istorije

„Uticaj Austrougarske na stvaranje albanske nacije“, rad rano preminule bugarske istoričarke Teodore Toleve (1968–2010), pionirsko je delo. Polazeći od dokumenata slučajno pronađenih u bečkom Dvorskom arhivu, autorka prva razotkriva postojanje odeljenja austrougarskog Ministarstva spoljnih poslova koje je u periodu 1896–1908 temeljno finansiralo čitav mehanizam delovanja svojih konzularnih predstavništava na teritoriji Osmanskog carstva, u cilju pomaganja razvoja autentične albanske pismenosti. Usput, to odeljenje intenzivno radi i na stvaranju nacionalne svesti Albanaca. Aneksijom Bosne i Hercegovine, Beč dobija novo „pleme“ za suseda. Albanci su geografski, plemenski, a naročito verski razjedinjeni, pa je procena da nemaju jedinstvenu nacionalnu svest. Beč pažljivo vodi politiku neizazivanja Turske, predstavljajući se kao prijatelj naroda na istočnoj obali Otrantskih vrata, pošto konkurentkinja sa Apenina već uveliko koristi uticaj Vatikana na Albance katolike.

Od 1875. i Srbi su u nadiranju protiv Turaka. Austrougarski planeri utvrdili su (što je u pogovoru istakao dr Aleksandar Raković) da Albance rimokatolike i Albance muslimane na severu – nemajući nikakvu zajedničku etičku svest – spaja „mržnja“ prema susednim Slovenima.

Austrougarska će tokom intenzivnog sprovođenja ove akcije uočiti svu težinu sticanja poverenja razjedinjenih albanskih plemena, spoznavši i nepouzdanost samih Albanaca. Sa Mladoturskom revolucijom (1908) ova akcija praktično biva obustavljena i Austrougarska je neće upamtiti kao uspešnu.

Prvi svetski rat bio je i ostao neiscrpna inspiracija ne samo za istoričare već i za stvaraoce iz raznih drugih područja delovanja ljudskog duha, ali svakako ne bez razloga. On je predstavljao početak nove epohe evropske i svetske istorije, početak kraja velikih carstava u Evropi i na njihovim ruševinama stvaranja novih država, a među njima i prve zajedničke države Južnih Slovena. Obeležavajući stotu godišnjicu od njegovog otpočinjanja, u okviru tradicionalnih „Ćorovićevih susreta“ održanih 18–21 septembra, Naučni skup istoričara je prikupio radove eminentnih domaćih i inostranih istoričara na temu „Bosna i Hercegovina u Prvom svetskom ratu“.

Od 29 učesnika, za štampu je prikupljen 21 rad, a redosled radova je u ovom zborniku iniciran je činjenicom da je svaki od njih recenziran od strane dva recenzenta i kategorizovan prema kategorizaciji naučnih i stručnih radova Ministarstva nauke i tehnologije RS. Na taj način su stvoreni uslovi da i sam naučni skup istoričara u narednom periodu bude kategorizovan kod istog ministarstva, što će svakako uticati i na rejting godišnjih zbornika.

U ovom zborniku, radovi istaknutih naučnika doprinose daljem raskrinkavanju i pojašnjavanju činjenica u vezi sa, do tada, najvećom katastrofom koja je zadesila Evropu, a oko kojih koplja i dalje lome mnogobrojni istoričari, još više pseudoistoričari.

Čuveni britanski istoričar Džon Rel prilagodio je svoju kapitalnu trotomnu biografsku studiju na preko 4000 strana o nemačkom kajzeru Vilhelmu II (za koju je 2013. dobio Ajnhardovu nagradu) potrebama jednog sažetijeg, jednotomnog izdanja, u kome nije ispušteno ništa što je bitno za razumevanje kajzerove uloge u nekim od najznačajnih događaja tokom prve polovine XX veka, iako se naučnici još nisu složili u vezi sa stepenom odgovornosti koji bi mu trebalo pripisati. Da li je Vilhelm II (1859–1941) – uz svu svoju samovolju, mahanje sabljom i neuspehe na diplomatskom planu što su obeležili njegovu vladavinu u carskoj Nemačkoj od uspona na presto 1888. pa do prinudne abdikacije 1918. na kraju Prvog svetskog rata – zaista u tolikoj meri uticao na nemacku politiku da je on lično bio taj koji je suštinski utro put ka propasti?

Kao jedan od najboljih poznavalaca opšte istorije carske Nemačke, Rel u ovoj knjizi koncizno i razumljivo nudi čitaocu pregled života i rada ove kontroverzne figure, pri tom detaljno dokumentujući njegovu aktivnost u unutrašnoj i spoljnoj politici. Problematično i mučno detinjstvo Vilhelma II, njegova umešanost u društvene i političke skandale, kao i neprestana glad za slavom, u sprezi sa dominantnim nacionalizmom i strašću prema mornarici, nesumnjivo predstavljaju zamajac zapanjujućeg cilja: preobražaja carske Nemačke u jednu od najjačih sila na svetu. Međutim, studija takođe istražuje i ključnu ulogu koju je – kao nemački vrhovni vojskovođa – odigrao u vođenju politike koja je dovela do izbijanja rata 1914. godine i opisuje njegov mahniti antisemitizam koji je razvio tokom godina u izgnanstvu i pokušaje da ubedi Hitlera da ga vrati na presto. Nezaobilazno štivo za sve stručnjake i ljubitelje ovog istorijskog perioda koje pleni jedinstvenim spojem precizne informacije, jasne argumentacije i najvišeg stepena umetničkog prikaza.

Napisana poput najuzbudljivije priče, po prvi put se u Srbiji pojavljuje hronika glavnih dešavanja na ratištima širom sveta, kao i opsežni prikaz složenih diplomatskih aktivnosti pred izbijanje samog rata! Osećajem istoričara za zdravorazumsku analizu i pripovedačkim talentom za detalj i naraciju, Mejer uspeva da objedini raznovrsnu materiju rata koji je definitivno i trajno izmenio Evropu, pri čemu razumljivim i ne kruto naučničkim jezikom predočava svu problematiku uzroka, izbijanja i samog toka Velikog rata, unoseći životnost i ljudski momenat u inače odveć sumornu tematiku. Posebna vrednost ove povesti o prvom globalnom sukobu u istoriji čovečanstva leži u tome što je svako poglavlje propraćeno dodatnim tekstom-esejom koji podrobnije objašnjava i analizira učesnike ili okolnosti značajne za Veliki rat (razvoj tehnologije, propagandna mašinerija, psihološke traume vojnika, kultura i umetnost za vreme rata, uloga Lorensa od Arabije, užasi života u rovovima, značaj žena itd), nudeći zanimljiva i kontroverzna opažanja u vezi motivacije mnogih ključnih aktera.

Opremljena prigodnim fotografijama, mapama, hronologijom i spiskom svih glavnih učesnika, knjiga predstavlja svojevrsnu uvodnu građu za svakog ko želi da se pobliže upozna sa istorijatom sukoba i elementima koji su ga pratili, kao i izvrstan vodič našoj čitalačkoj publici u upoznavanju međaša, bitnih ličnosti, bitaka, odnosa među silama, životom običnih ljudi i svim ostalim u vezi sa velikom svetskom dramom 1914–1918.

Član Srpske akademije nauka i umetnosti, akademik Mihailo Vojvodić, koji se bavio istraživanjima u raznim domaćim i evropskim naučnim centrima i učestvovao na mnogim skupovima u zemlji i inostranstvu, napisao je veliki broj naučnih studija, rasprava i ogleda od kojih je izvesne objavio u američkim, francuskim, poljskim i ruskim publikacijama. Posebno ga je interesovala opšta istorija 19. veka i, u tom okviru Jugoistočna Evropa i razvitak Istočnog pitanja. Najveći broj radova posvetio je spoljnoj politici Srbije, njenom odnosu prema velikim silama i susednim zemljama i ulozi pojedinih ličnosti u politici, pre svega velikog srpskog naučnika, državnika i diplomate Stojana Novakovića („Srbija u međunarodnim odnosima krajem XIX, i početkom XX veka”, „Izazovi srpske spoljne politike”, „Srbija i balkansko pitanje (1875–1914)”, „Putevi srpske diplomatije”, „Petrogradske godine Stojana Novakovića”, „Stojan Novaković – u službi nacionalnih i državnih interesa”). U tom smislu, ova knjiga predstavlja ponajbolju studiju o jednom od naših najistaknutijih političara sa početka XX veka, ali je istovremeno i svojevrstan prikaz stanja, zbivanja i prilika u tadašnjoj Srbiji, njenoj skupštinskoj pozornici i burnih vremena koja su prethodila tragičnim zbivanjima svetskih ratova.

Konstantin Nikiforov, istoričar, stručnjak za novu i savremenu istoriju Balkana koji istražuje probleme istorije Srbije i drugih zemalja bivše Jugoslavije, kao i međunrodne odnose na Balkanu od XIX do početka XX veka, u ovoj knjizi na širokoj balkanskoj pozadini razmatra važne događaje istorije srpskog naroda u XX veku. U centru istraživanja su posebnosti njene državnosti u različitim istorijskim oblicima – kao Kraljevine Srbije i kao Republike Srbije na kraju prošlog i početkom sadašnjeg veka, a, takođe, i u sastavu Karađorđevićevske, Titove i Miloševićevske Jugoslavije. Posebna pažnja dodeljena je različitim procesima koji su proisticali na Balkanu u prošlom veku i koji su na najdirektniji način uticali na srpsku istoriju. Knjiga je namenjena, kako stručnjacima, tako i svima koje interesuje istorija Srbije i Balkana.

Srpska crkva u Velikom ratu 1914-1918, predstavlja studiju i leksikon, kojim se prvi put u srpskoj istoriografiji pruža sveobuhvatni istoriografski pregled stanja crkve i njenog funkcionisanja tokom Prvog svetskog rata. Ona donosi podatke o materijalnim razaranjima, ljudskim stradanjima, okupaciji, izbeglištvu i pojedinačnim sudbinama najvećeg broja sveštenika i monaha tokom rata, od ukupno 3327 popisanih imena koja se nalaze u leksikonu. Nastalo na arhivskoj građi crkvene i državne provenijencije, objavljenim dokumentima, štampi i periodici, kao i postojećoj literaturi, delo: Srpska crkva u Velikom ratu 1914-1918, sadrži i, do sada nepoznate, podatke koji potvrđuju činjenicu da je Srpska crkva bila jedan od najvećih pojedinačnih stradalnika u Prvom svetskom ratu, kao i da su njeni gubici bilo mnogo veći od do sada poznatih.

Autori knjige, dr Radmila Radić i dr Momčilo Isić, naučni savetnici u Institutu za noviju istoriju Srbije, su istraživači sa dugogodišnjim iskustvom i odličnim poznavanjem kako crkvene, tako i drugih segmenata istorije Srbije u 20. veku. To su do sada potvrdili nizom monografija, studija i članaka vezanih za istoriju: Srpske pravoslavne crkve, odnosa države i verskih zajednica, seljaštva, školstva, položaja žene i drugih tema. Srpska crkva u Velikom ratu 1914-1918 nije namenjena samo akademskoj javnosti, kao polazište za dalja istoriografska istraživanja, već i svima onima koje interesuje istorija Srpske pravoslavne crkve i istorija Prvog svetskog rata u Srbiji na primeru jedne verske institucije, kao i visoka cena koja je ovim ratom plaćena.