TEHNIČKE NAUKE I MATEMATIKA

Od koje su materije sačinjena naša tela? Da li je ona ista kao i zvezdana tvar? Kada ono Demokrit reče da smo napravljeni od atoma, gotovo nije bilo savremenika koji bi mu poverovao. Trebalo je dočekati Galileja i Njutna, pa onda sačekati još četiri stotine godina kako bismo doprli do elementarnih čestica, otkrivši pritom da svet oko nas ima zaista neobične odlike, zajedničke najudaljenijim zvezdama i poljskom cveću, jednoj supernovi i nama, ljudskim bićima. Svojstva materije koja danas uzimamo zdravo za gotovo u suštini su prilično neravan vrh evolucionog ledenog brega koji se taloži već skoro četrnaest milijardi godina. U svom stilu, veoma jasno, Gvido Toneli objašnjava na koji način se elementarne čestice vezuju kako bi formirale bizarne oblike korelisanih kvantnih stanja, praiskonske kvarkove i gluonske supe ili masivne neutronske zvezde, krećući se po rubovima nauke na kojima pouzdana čvrstina materije postaje tek komotna iluzija. Neočekivani put u svet moderne fizike koji će nas navesti da univerzum, pa čak i nas same, sagledamo drugačijim očima. „Istina je, jesmo prah – no, tačnije rečeno, mi smo zvezdana prašina. Duboko smo ujedinjeni sa najblistavijim telima na nebu posutom zvezdama.“ O autoru Gvido Toneli (Guido Tonelli, 1950), fizičar u ženevskom CERN-u i profesor na Univerzitetu u Pizi, imao je jednu od glavnih uloga u otkriću Higsovog bozona. Dobitnik je međunarodne nagrade Fundamental Physics Prize (2013), nagrade Enrico Fermi Italijanskog društva za fiziku (2013), i Medalje časti predsednika Republike Italije (2014) kao „poslednji u nizu izvanrednih umova koji je započeo Galileo Galilej a u 20. veku nastavili naučnici kalibra Enrika Fermija, Bruna Pontekorva i Karla Rubije“.

Matematički sistem (Almagest), aleksandrijskog astronoma Klaudija Ptolemeja, objavljen je prvi put oko 150. godine nove ere, za vreme vladavine rimskog imperatora Antonina Pija. U tom delu su sabrana sva relevantna znanja, dostignuća i proračuni antičke matematičke astronomije. S jedne strane, u Matematičkom sistemu se deduktivnim metodom izlažu teorijska tvrđenja o kretanju nebeskih tela, pri čemu centralno mesto zauzima primena geometrijskih metoda onako kako su dati u Euklidovim Elementima. S druge strane, u njemu su sadržani i detaljni numerički podaci o kretanjima nebeskih tela zasnovani na detaljnim proračunima. Ovo je Matematički sistem učinilo nezaobilaznim izvorom znanja i podataka na koji su se oslanjali antički, arapski i srednjovekovni astronomi.


O autoru:
Klaudije Ptolemej (II vek) iz Aleksandrije, poslednji od velikih helenskih matematičara, geografa, astronoma, astrolog i muzički teoretičar. On je sakupio celokupno dotadašnje astronomsko znanje i objavio ga u svom kapitalnom delu Veliki zbornik astronomije. Ovo delo će pod nazivom Almagest u Evropu mnogo vekova kasnije doneti Arapi. Poseban doprinos geografskoj nauci i kartografskoj spoznaji antičkoga sveta je dao delom Geografska uputstva (grč. Γεωγραφιϰὴ ὑφήγησις), kojim je stekao glas svetskog učenjaka.
Na području muzike, Ptolemej je ostavio delo O harmoniji (grč. Ἁρμονιϰά), u kojem je sabrano najpreglednije znanje o antičkoj teoriji muzike. Sastoji se od rasprava o načelima harmonije i akustike, o teoriji intervala i rodova te o takozvanom savršenom sistemu (grč. σύστημα τέλειον), o odnosima tonova i delova duše te nebeskih tela, te od opisa mernih instrumenata helikona i monokorda. Ptolemej se zalagao za dvostruke kriterije presude valjanosti muzičkih dela: razumske, pomoću matematičkih proračuna, i empirijske, na temelju sluha.

Ptolemej je napisao nekoliko naučnih rasprava, od kojih će tri odigrati znatnu ulogu u razvoju islamske i evropske nauke.

Prva od tih astronomska je rasprava koja je danas poznata kao Almagest.
Druga, Geografska uputstva, predstavlja temeljit prikaz geografskog znanja grčko-rimskoga sveta.
Treća je astrološka rasprava poznata kao Tetrabiblos (Četveroknjižje) u kojoj on pokušava da horoskopsku astrologiju prilagodi tadašnjoj Aristotelovskoj filozofiji prirode. Takođe je objavio i velik broj astronomskih karata, koje su u razdoblju renesanse imale velik uticaj na razvoj evropske geografije i kartografije.
Detaljno je razradio geocentrični sistem koji je po njemu nazvan Ptolemejev sistem.

Knjiga Teorija relativnosti Alberta Ajnštajna sadrži autobiografski zapis, radove o specijalnoj i opštoj teoriji relativnosti, devet radova koji su štampani u arhivskoj literaturi od 1905. do 1909. godine, od kojih se dva odnose na specijalnu teoriju relativnosti, dva na teoriju Braunovog kretanja, jedan na određivanje veličine atoma, jedan na specifičnu toplotu čvrstih tela, tri na otkrića kvantne prirode svetlosti, zatim rad o laseru, kao i filozofski članak o odnosu fizike i realnosti. Ti su radovi proširili i produbili ondašnje relativističke, atomističke i kvantne fizičke koncepcije.

Knjiga Šest knjiga o kruženjima nebeskih sfera, čiji se prevod s latinskog jezika sada prvi put pojavljuje na srpskom jeziku, značajno je delo renesansnog poljskog astronoma Nikole Kopernika (1473–1543). Knjiga je prvi put objavljena 1543. godine u Nirnbergu i ponudila je alternativni model univerzuma Ptolomejevom geocentričnom modelu koji je do tada bio široko prihvaćen. Kopernikov ili heliocentrični sistem zasniva se na tvrdnjama da se Zemlja okreće oko svoje ose i da kruži oko Sunca. Ove tvrdnje su uskoro bile prihvaćene u naučnim krugovima, ali su ujedno uzrokovale uzbunu u krugovima rimokatoličke crkve, pa je papa 1616. godine ovo Kopernikovo delo zabranio, tj. stavio na Indeks zabranjenih knjiga, sve do 1822. godine. Objavljivanje ovog dela smatra se jednim od glavnih događaja u istoriji nauke sa kojim je započeta kopernikanska revolucija koja je značajno doprinela naučnoj revoluciji.


Nikola Кopernik (lat. Nicolaus Copernicus, Torunj, 19. februar 1473 — Frombork, 24. maj 1543) je bio poljski astronom, matematičar, pravnik, lekar i ekonomista, prvi naučnik koji je formulisao heliocentrični model svemirskih tela. On je pripadao redu isusovaca. Od 1491. do 1494. godine studirao je teologiju, matematiku, medicinu i astronomiju u Кrakovu. Od 1496. do 1504. godine studirao je crkveno pravo (Univerzitet u Bolonji), astronomiju (Jagelonski univerzitet, Кrakov) i medicinu u Italiji. Posle je bio do 1512. godine lekar i sekretar svom ujaku, varmijskom biskupu (Varmija, poljska crkvena kneževina na ušću Visle), onda do kraja svog života je bio sveštenik u Fromborku, gde je na jednoj kuli tvrđave, koja je okruživala crkvu, uredio opservatoriju (Кopernikov toranj) s koje je posmatrao nebeska kretanja. Na temelju tih posmatranja, a i rezultata do kojih je došao, napisao je delo O vrtnji nebeskih krugova (lat. De revolutionibus orbium coelestium) u 6 knjiga, objavljeno u Nirnbergu 1543. godine, neposredno pred smrt. Ovo delo je bilo revolucionarna prekretnica u astronomiji, te je bilo podsticaj kapitalnih otkrića Кeplera i Njutna. Кopernikov ili heliocentrični sistem zasniva se na tvrdnjama da se Zemlja okreće oko svoje ose i da kruži oko Sunca. Ove tvrdnje su uskoro bile prihvaćene u naučnim krugovima, ali su ujedno uzrokovale uzbunu u krugovima rimokatoličke crkve, pa je papa 1616. ovo Кopernikovo delo zabranio, tj. stavio na Spisak zabranjenih knjiga, sve do 1822. godine. Valja reći i da su i protestantske crkve (npr. kalvinizam) bile protiv heliocentričnoga sistema, a da ga je i odbacivao nemali deo naučnika onoga doba (npr. Frensis Bekon) zbog korelacije s merenjima koja nije, u to doba, bila bolja od geocentričnog ili Ptolemejevog sistema. Nikola Кopernik pokopan je u katedrali u Fromborku na severu Poljske. Međutim, sve do 2005. godine tačno mesto njegovog ukopa nije bilo poznato, a te godine ga je utvrdio arheolog Jerzi Gasovski, što je kasnije i potvrđeno identifikacijom. Dana 23. maja 2010. Кopernik je ponovno pokopan u istoj katedrali, ali uz zasluženu svečanost i na poznatom mestu.

Aleksandar Fridman (1888–1925), ruski matematičar i kosmolog, postavio je, prvi, i jedini, put u istoriji kosmologije, teoriju širenja vasione tako što je na temelju opšte teorije relativiteta ponudio nestacionirano rešenje kosmološkog problema. A po toj teoriji, vasiona je prosečno homogena i izotropna, sa srednjom je gustinom materije, gde relativne brzine kretanja dvaju kosmičkih objekata rastu srazmerno njihovom međusobnom rastojanju. Fridmanova teorija osnova je celokupne savremene kosmologije, jer je pokazala elementarno izvođenje zakona širenja vasione, njenu strukturu i metriku, gustinu njene materije, zakriv¬ljenost prostor-vremena, supersvetlosnu brzinu kretanja, tačnu formula i fizičku interpretaciju crvenog pomaka, a takođe i električni naboj u vasioni i njenu masu.