PLANINA, ČOVEK, BILJKA

Sjenička kotlina i Pešterska visoravan, koja se deli na Gornji i Donji Pešter, čine jedinstvenu predeonu celinu koja se naziva Sjeničko-pešterska visoravan, sa nadmorskom visinom iznad 1000 metara. Pešter je južno od planine Giljeve, Rasanskog polja i planine Ninaje, na jugoistoku se graniči sa predelom Štavice, na jugu Rožaja, a na zapadu Gornji Bihor i Korita u Polimlju. Sjeničko polje je severno od Peštera, između Raške na istoku, Moravičkog i Novovaroškog Starog Vlaha na severu i Polimlja na zapadu.'

U užurbanom ritmu modernog života često zaboravljamo da živimo u zemlji izuzetnih prirodnih lepota. Među njima se brojnošću i raznolikošću izdvajaju planine, od Fruške do Šare, od Zvijezde do Stare. Ova knjiga je detaljan vodič kroz planinske prostore, otkrivajući njihovu raznolikost, prirodne lepote, neistražene staze i skrivene kutke.

Predeone celine Niške kotline, Sićevačke klisure i Zaplanja, predstavlјaju jedinstvenu celinu niškog kraja. Ovi krajevi su ostali neistraženi u sklopu Cvijićevog projekta istraživanja naselјa i porekla stanovništva srpskih zemalјa, što delimično mogu da nadomeste radovi objavlјeni u drugoj polovini HH i početkom XXI veka koje donosimo u ovoj knjizi. Na prostoru Niške kotline, Sićevačke klisure i Zaplanja obrađeno je 111 naselјenih mesta od kojih 57 pripada gradu Nišu: Brzi Brod, Medijana, Berbatovo, Bubanj, Vukmanovo, Gabrovac, Gornje i Donje Međurovo, Deveti Maj, Donje Vlase, Krušce, Lalinac, Mramor, Mramorski Potok, Palilula, Pasi Polјana, Suvi Do, Čokot, Brenica, Vrelo, Gornja i Donja Vrežina, Gornji i Donji Matejevac, Jasenovik, Kamenica, Knez Selo, Malča, Pantelej, Oreovac, Pasjača, Cerje, Berčinac, Vrtište, Gornja Toponica, Gornji Komren, Donja Toponica, Donji Komren, Kravlјe, Leskovik, Medoševac, Mezgraja, Milјkovac, Crveni Krst, Palјina, Popovac, Rujnik, Sečanica, Supovac, Trupale, Hum, Čamurlija, Bancarevo, Gornja i Donja Studena, Koritnjak, Lazarevo Selo, Nikola Tesla, Niška Banja, Prva Kutina, Radikina Bara, Rautovo i Čuklјenik: četiri opštini Bela Palanka: Gradište, Dolac, Lanište i Crnče, 13 opštini Dolјevac: Belotinac, Klisura, Knežica, Malošište, Mekiš, Orlјane, Perutina, Rusna, Ćurlina, Čaplјinac, Čečina, Šainovac i Šarlinac; 34 opštini Gadžin Han: Veliki i Mali Vrtop, Veliki i Mali Krčimir, Vilandrica, Gare, Gadžin Han, Gornje Vlase, Gornje  i Donje Dragovlјe, Gornji i Donji Barbeš, Gornji i Donji Dušnik, Grkinja, Duga Polјana, Dukat, Jagličje, Kaletinac, Koprivnica, Krastavče, Ličje, Marina Kutina, Milјkovac, Novo Selo, Ovsinjac, Ravna Dubrava, Semče, Sopotnica, Taskovići, Toponica, Ćelije, Čagrovac i Šebet, dva opštini Vlasotince – Gornji I Donji Prisijan; jedno opštini Babušnica – Štrbovac.

Na prostoru Toplice i Dobriča nalazi se 288 naselјenih mesta od kojih 40 pripada opštini Blace: Alabana, Barbatovac, Blace, Brežani, Više Selo, Vrbovac, Gornja, Donja i Mala Draguša, Gornja i Donja Jošanica, Gornje i Donje Grgure sa zaseokom Monastir, Gornje i Donje Svarče, Donja Rašica, Drešnica, Đurevac, Kačapor, Kaševar, Krivaja, Kutlovac, Lazarevac, Međuhana, Muzaće, Popova, Prebreza, Pretežana, Pretrešnja, Pridvorica, Rašica, Sibnica, Stubal, Suvaja, Suvi Do, Trbunje, Čungula, Čučale, Džepnica i Šilјomana; 30 opštini Žitorađa: Asanovac, Badnjevac, Vlahovo, Volјčince, Glašince, Gornje i Donje Crnatovo, Gornji i Donji Drenovac, Grudaš, Debeli Lug, Držanovac, Dubovo, Đakus, Žitorađa, Zladovac, Izvor, Jasenica, Kare, Konjarnik, Lukomir, Novo i Staro Momčilovo, Pejkovac, Podina, Rečica, Samarinovac, Stara Božurna, Studenac i Toponica; 90 opštini Kuršumlija: Babica, Barlovo, Baćoglava, Belo Polјe, Bogujevac, Vasilјevac, Veliko Pupavce, Visoka, Vlahinja, Vrelo, Vrševac, Vukojevac, Gornja i Donja Mikulјana, Gornje i Donje Točane, Grabovnica, Dabinovac, Dankoviće, Degrmen, Dedinac, Dešiška, Dobri Do, Dubrava, Đake, Žalica, Žegrova, Žuč, Zagrađe, Zebica, Ivan Kula, Igrište, Kastrat, Konjuva, Kosmača, Krtok, Krčmare, Kupinovo, Kuršumlija, Kuršumlijska Banja, Kutlovo, Lukovo, Lukovska Banja, Ljutova, Ljuša, Magovo, Mala Kosanica, Maričiće, Markoviće, Matarova, Mačja Stena, Mačkovac,Merdare, Merćez, Mehane, Mirnica, Mrče, Nevada, Novo Selo, Orlovac, Pavaštica, Parada sa zaseokom Pardus, Pačarađa, Pepelјevac, Perunika, Plјakovo, Prevetica, Prekorađa, Prolom, Ravni Šort, Rača, Rastelica, Rudare, Samokovo, Svinjište, Sekirača, Selište, Selova, Seoce sa zaseokom Kalimance, Spance, Tačevac, Tijovac, Tmava, Trebinje sa zaseokom Bačiće, Trećak, Trmka, Trn, Trpeze, Šatra i Štava sa zaseocima Želјevo, Trešnjica i Miočiće; 27 opštini Merošina: Azbresnica, Aleksandrovo, Arbanasce, Balajnac, Batušinac, Bilјeg, Brest, Bučić, Gornja  i Donja Rasovača, Gradište, Devča, Dešilovo, Dudulajce, Jovanovac, Jug Bogdanovac sa zaseokom Zlokućane, Kovanluk, Kostadinovac, Krajkovac sa zaseokom Sibovac, Lepaja, Merošina, Mramorsko Brdo, Oblačina, Padina, Rožina i Čubura; 101 opštini Prokuplјe: Arbanaška, Babin Potok, Babotinac, Bajčince, Balinovac, Balčak, Bace, Bela Voda, Beli Kamen, Belogoš, Belolјin, Berilјe, Bogujevac, Bresnik, Bresničić, Bukoloram, Bulatovac, Bučince, Velika Plana, Vidovača, Viča, Vlasovo, Vodice, Gojinovac, Gornja i Donja Bejašnica, Gornja i Donja Bresnica, Gornja i Donja Konjuša, Gornja i Donja Rečica, Gornja i Donja Stražava, Gornja i Donja Toponica, Gornja i Donja Trnava, Gornje i Donje Kordince, Gornji, Donji i Srednji Statovac, Grabovac, Gubetin, Dobrotić, Drenovac, Đurovac, Đušnica, Zdravinje, Jabučevo, Jovine Livade, Jugovac, Kaludra, Klisurica, Kožince, Končić, Kondželј, Kostenica, Krnji Grad, Kruševica, Mađere, Mala Plana, Mačina, Merovac, Mikulovac, Milјkovica, Mrlјak, Mršelј, Nova Božurna, Novi i Stari Đurevac, Novo i Staro Selo, Obrtince, Pasjača, Pašinac, Pestiš, Petrovac, Piskalјe, Pločnik, Potočić, Prekadin, Prekašnica, Prekopuce, Rankova Reka, Rastovnica, Rgaje, Relјinac, Resinac, Selište, Smrdan, Tovrlјane, Trnovi Laz, Tulare, Ćukovac, Džigolј, Ševiš, Široke Nјive i Šišmanovac.

Predeona celina Raške predstavlјa centar na kojem je nastala i odakle se širila stara srpska srednjovekovna država. To je u geografskom pogledu sliv reke Raške, oivičen sa severa planinskim vencima Golije i Javora, sa zapada Pešterskom visoravni, juga Rogoznom i sa istoka rekom Ibar. Obrađeno je 202 naselјena mesta. Gradu Novom Pazaru pripada 99 naselјa: Aluloviće, Bajevica, Banja, Bare, Batnjik, Bekova, Bele Vode, Boturovina, Brđani, Brestovo, Varevo, Vever, Vidovo, Vitkoviće, Vojkoviće, Vojniće, Vranovina, Vučiniće, Vučja Lokva, Golice, Gornja Tušimlјa, Goševo, Građanoviće, Gračane, Grubetiće, Deževa, Dojinoviće, Dolac, Dolјani, Dragočevo, Dramiće, Žunjeviće, Zabrđe, Zlatare, Ivanča, Izbice, Jablanica, Javor, Janča, Jova, Kašalј, Kovačevo, Kožlјe, Koprivnica. Kosuriće, Kruševo, Kuzmičevo, Leča, Lopužnje, Lukare, Lukarsko Goševo, Lukocrevo, Miščiće, Mur, Muhovo, Negotinac, Novi Pazar,  Odojeviće, Okose, Osaonica, Osoje, Oholјe, Pavlјe, Paralovo, Pasji Potok, Pilareta, Pobrđe, Požega Požežina, Polokce, Pope, Postenje, Prćenova, Pusta Tušimlјa, Pustovlah, Radalјica, Rajetiće, Rajkoviće, Rajčinoviće, Rajčinovićka Trnava, Rakovac, Rast, Sebečevo, Sitniče, Skukovo, Slatina, Smilov Laz, Srednja Tušimlјa, Stradovo, Sudsko Selo, Tenkovo, Trnava, Tunovo, Hotkovo, Cokoviće, Čašić Dolac, Šavci, Šaronje i Štitare; opštini Raška – 19: Belo Polјe, Biočin, Boroviće, Vrtine, Gnjilica, Draganići, Kraviće, Kućane, Lukovo, Milatkoviće, Nosolјin, Orahovo, Panojeviće, Plavkovo, Plešin, Raška, Sebimilјe, Supnje i Trnava; opštini Tutin – 13: Blaca, Brniševo, Gluhavica, Kovači, Morani, Nadumce, Namga, Piskopovce, Pokrvenik, Raduhovce, Ruđa, Smoluća i Crkvine; opštini Sjenica – 5: Zabrđe, Lijeva Reka, Milići, Crčevo i Šare; opštini Leposavić – 27: Bare, Beluće, Berberište, Borova, Vračevo, Vuča, Gnježdane, Gornji Krnjin, Grkaje, Gulije, Desetak, Donji Krnjin, Duboka, Ibarsko Postenje, Jošanica, Kamenica,  Košutica, Kruševo, Kutnje, Plakaonica, Popovce, Potkomlјe, Pridvorica, Rvatska, Seoce, Trebiće i Crveni; opštini Zvečan – 28: Banov Do, Banjska, Banjska Reka, Banjski Suvi Do, Bresnica, Valač, Vilište, Grižani, Dolјane, Žerovnica, Žitkovac, Zvečan, Izvori, Jankov Potok, Joševik, Kamenica, Korilјe, Kula, Lipovica, Lovac, Lozište, Lokva, Mali Zvečan, Matica, Meki Do, Oraovica, Rudine i Sendo; Zubinom Potoku – 5: Vitakovo, Jagnjenica, Kozarevo, Rujište i Čabra; i gradu Kosovska Mitrovica – 6, od kojih su dva u srpskoj opštini Severna Mitrovica: Gornji Suvi Do i Donji Suvi Do, a četiri u opštini Južna Mitrovica: Vidomirić, Gornje i Donje Vinarce i Gušavac.

Teritorijalni opseg koji svojim sadržajem zahvata ova knjiga Biblioteke „Koreni“ uslovlјen je studijama koje u njoj donosimo. Naime, neka od naselјa obrađenih u njima već se nalaze u objavlјenim knjigama ove biblioteke, i to: naselјa na desnoj obali Ibra obrađena su u predeonoj celini Kopaonika, zatim nekoliko naselјa u predelima Raške i Rudničke Morave i jedno u Dragačevu. Na prostoru Ibra, Nadibra, Podibra i Gokčanice danas se nalazi 110 naselјenih mesta. Gradu Kralјevu pripada 74 naselјa, opštini Raška – 31 i opštini Vrnjačka Banja – pet.'

U Beloj Krajini, u opštini Črnomelj, najjužnijem delu Slovenije, gde reka Kupa pravi luk menjajući tok od zapada prema severu, a zatim prema istoku, nalaze se autohtona srpska naselja Bojanći, Marindol, Milići i Paunovići. Jubilarna, pedeseta knjiga u Biblioteci „Koreni“ posvećena je ovoj srpskoj pravoslavnoj enklavi, koja je uspela da sačuva svoj nacionalni identitet od sredine XVI veka do danas i predstavlja ostatak nekada brojnih krajiških naselja na levoj obali Kupe.

1865. - Rođen je srpski geograf Jovan Cvijić, osnivač antropogeografije i geomorfologije u Srbiji i Srpskog geografskog društva, profesor i rektor Univerziteta u Beogradu, predsednik Srpske kraljevske akademije, počasni doktor pariske Sorbone i Karlovog univerziteta u Pragu. Veoma su značajni njegovi radovi o migracijama jugoslovenskih naroda, o morfologiji i hidrografiji Dinarskog krša i drugih kraških predela, tektonici i glacijaciji planina Balkanskog poluostrva, studije o Jadranskom primorju, balkanskim kotlinama i poljima, Šumadiji i Panonskom basenu. Odigrao je izuzetnu ulogu kao savetnik srpskih državnika na mirovnim pregovorima u Parizu posle Prvog svetskog rata. Dela: "Osnove za geografiju i geologiju Makedonije i Stare Srbije" (tri toma), "Antropogeografski problemi Balkanskog poluostrva", "Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje", "Geomorfologija" (dva toma), "Etnogeografske karte jugoslovenskih zemalja", "Geografska karta Jugoslavije", "Govori i članci" (četiri toma).

Zavod za udžbenike, posle Drine (2005), monografijom Morava (2006) nastavlja seriju kapitalnih izdanja o velikim geografskim objektima na srpskom tlu. Knjigu je napisalo 19 autora, najeminentnijih geografa, istoričara, etnologa, muzikologa i istoričara književnosti (Petar Vlahović, Slobodan Remetić, Andrija Veselinović, Ljiljana Gavrilović i dr.). Morava je ne samo najveća reka u Srbiji, čiji sliv zahvata 42% državne teritorije, već i simbol Srbije kroz vekove, njene državotvornosti, njene odbrane u svetskim ratovima i puta koji vekovima vezuje Evropu i Aziju (Carigradski drum). Morava je i simbol ljubavi, uzvišene ljubavi, oličene u vojvodi Prijezdi i Jelici. Od njihovog vremena nastalo je mnoštvo narodnih i umetničkih ljubavnih pesama. Ko voli da zapeva, pominje Moravu. Stoga je Morava uvek prisutna u duši i kući svakog građanina Srbije. Morava je reka čije se ime najčešće izgovara, Morava je reka kojoj se najčešće poveravaju ljubavni jadi, uzdasi i želje. Morava je reka kojom se najčešće brodi, lovi riba, vadi pesak. Kraj Morave se čuvaju stada i okopava plodna zemlja - Morava je simbol srpske svakodnevice. Otuda melanholični uzdah - oj, Moravo!

Knjigom o planini Fruškoj gori, posle knjiga o Drini (2005) i Moravi (2006), Zavod za udžbenike nastavio je da objavljuje kapitalna dela o velikim i istorijski značajnim geografskim objektima u Srbiji. Iako je u geografskom pogledu skromnih dimenzija (visoka 538 m, duga 80 km a široka samo 15 km), uz to okružena beskrajnom Panonskom ravnicom, u istorijskom i duhovnom smislu, naročito od 15. veka, ima izuzetan značaj za srpski narod. Usled seobe Srba sa juga na sever, tada na njoj počinju da niču najpre srpske naseobine, a potom crkve i manastiri. Nazvana je Sremskom Svetom Gorom. Na obroncima Fruške gore rođeni su mnogi znameniti Srbi (Jovan Rajić, Simeon Piščević, Teodor Kračun, Stefan Stratimirović, Lukijan Mušicki, Milica Stojadinović Srpkinja, Ilarion Ruvarac, Jovan Jovanović Zmaj i mnogi drugi), a u Sremskim Karlovcima je i danas sedište jedne od naših najznačajnijih crkvenih institucija - Karlovačke mitropolije.

Kako tvrdi autor ove vredne knjige, jezera, kao ljudi, imaju svoje lice i svoju sudbinu. Za sudbinu mnogih od njih najodgovorniji smo mi sami. Zagledavši se u jezera, mi merimo zapravo dubinu svoje duše, svoju odlučnost da ih štitimo i unapređujemo, da ih racionalno koristimo i oplemenjujemo. To je potreba i nalog ne samo našeg vremena, već i onih koji će nastupiti sa generacijama koje dolaze. Osnovna namera autora bila je da napiše knjigu o jezerima Srbije, kao limnološku čitanku koju će zainteresovani čitalac moći lako i jednostavno da dopuni podacima o još kojem jezeru, kao i da promeni znanja na terenu, naročito na planu zaštite.. Jezera Srbije u ovoj knjizi su predstavljena akao delovi geografske sredine u kojoj se istovremeno sustiče mnogo činilaca i odvijaju mnogi evolutivni procesi.

Mitar Pešikan, Etničke prilike u Metohiji u vekovima pre Velike seobe u svetlosti onomastičkih svedočanstava (1990), sa kartom u prilogu
Vladimir Stojančević, Etničke, konfesionalne i demografske prilike u Metohiji 1830-ih godina (1988)
Mirčeta Vemić, Etnička karta dela Stare Srbije. Prema putopisu Miloša S. Milojevića 1871–1877. godine (2005), sa kartom u prilogu
Miloš Velimirović, Podrima, priredio Uroš Šešum
Panta Srećković, Putničke slike. Treća slika. Podrim i Metohija (1882)
Ivan Stepanovič Jastrebov, Đakovački i Prizrenski okrug (1904)
Sava Dečanac, Prizren (1888)
Branislav Nušić, Crnoljeva – Podrima. Prizren Beleške s puta kroz Arbanase 1894. godine (1902)
Jovan Cvijić, Metohija i Prizrenska oblast (1911)
Agrarna statistika nekih sela u 1912. godini u okolini Peći i Prizrena, priredio Đorđe Mikić (1988)
Aleksandar I. Stebut, Dobroslav Todorović, Ispitivanja kolonizacaione sposobnosti Pećsko-Prizrenskog reona (1928)
Milisav Lutovac, Naseljavanje Crnogoraca po Metohiji (1932), Današnje naseljavanje Metohije (1934), Stočarstvo na severoistočnim Prokletijama (1933), sa kartama u prilogu
Svetozar Raičević, Antropogeografska i etnološka proučavanja Metohijskog Podgora i Prekoruplja (1934), Etnički poremećaji u Metohiji (1934) O starim srpskim grobljima u Metohiji (1939)
Branislav Kojić, Stara kuća u Peći, Đakovici i Prizrenu (1935)
Đorđe Tešić, Vodenice i valjavice u Istoku (1954)
Božidar Krstanović, Brvnara Danilovića u selu Loćane. Ogled o vrednosti predanja (1994)
Vidosava Nikolić, Srpska porodična zadruga u metohijskim selima (1958), Brak kod Srba u Metohiji (1961)
Sima Trojanović, Milan Gajić, Krv i umir kod Srba i Arnauta (1901)
Ljubica S. Janković, Narodne igre u Metohiji (1937)
Milovan Radovanović, Izvod iz rezultata antropogeografskih proučavanja Metohije (2008)
Pogovor: Borisav Čeliković, Prvi istraživači Metohije

Metohijska kotlina nalazi se u jugozapadnom delu Srbije, omeđena planinama: Mokrom, Žljebom, Koprivnikom, Koritnikom, Šarom, Dezerskom, Žarom, Crnoljevom i Drenicom. Prostire se na 4.329 kvadratnih kilometara. To je jedna od najbogatitih oblasti tekućom vodom na Balkanu. Najveća reka Beli Drim protiče maltene od severa do juga i prima četiri Bistrice (Pećku, Dečansku, Loćansku i Prizrensku), a osim tih i rečice Istok, Klinu, Mirušu, Erenik i Topluhu. Metohija se deli na severnu, ili pravu, i južnu Metohiju. Severna se prostore na jugu do Švanjskog mosta na Drimu, desetak kilometara južnije od Đakovice i njoj pripadaju predeli: Metohijski Podgor, Prekoruplje, Prekovode, Reka, Xas i brdskoplaninski predeo Rugovo u gornjem toku Pećke Bistrice, iznad živopisne Rugovske klisure. Južna Metohija smeštena je u okruženju planinskih venaca Šare na jugu, Paštrika na zapadu, Prokletija na severozapadu, Milanovca na istoku, i njoj pripadaju predeli Prizrenskog Podgora, Podrime i Žura, kao i šarplaninske župe Sredska, Gora i Opolje.

Prostranstvo Metohije i njen istorijski značaj u prošlosti srpskog naroda uslovili su da zbog broja relevantnih studija napisanih o naseljima, stanovništvu i narodnom životu i običajima, objavimo četiri knjige, tj. četiri toma, posvećena ovom predelu.

Prva knjiga sadrži najstarije naučne studije i zabeleženu etnografsku građu, objavljene uglavnom pre Drugog svetskog rata ili neposredno nakon njega.

Druga knjiga biće posvećena severnoj Metohiji, predelima Rugove, Metohijskog Podgora, Prekoruplja, Prekovoda i Reka, treća južnoj Metohiji: Has, Podrima, Prizrenski Podgor i Žur, a četvrta pod nazivom Srpska Metohija – vertikala zla, prikazaće po naseljima njihov istorijat i postradanje srpskog naroda u svakom naselju.