GEOGRAFIJA

Sjenička kotlina i Pešterska visoravan, koja se deli na Gornji i Donji Pešter, čine jedinstvenu predeonu celinu koja se naziva Sjeničko-pešterska visoravan, sa nadmorskom visinom iznad 1000 metara. Pešter je južno od planine Giljeve, Rasanskog polja i planine Ninaje, na jugoistoku se graniči sa predelom Štavice, na jugu Rožaja, a na zapadu Gornji Bihor i Korita u Polimlju. Sjeničko polje je severno od Peštera, između Raške na istoku, Moravičkog i Novovaroškog Starog Vlaha na severu i Polimlja na zapadu.'

U užurbanom ritmu modernog života često zaboravljamo da živimo u zemlji izuzetnih prirodnih lepota. Među njima se brojnošću i raznolikošću izdvajaju planine, od Fruške do Šare, od Zvijezde do Stare. Ova knjiga je detaljan vodič kroz planinske prostore, otkrivajući njihovu raznolikost, prirodne lepote, neistražene staze i skrivene kutke.

Danijel Vincek (1926–2021) svojom planinarskom aktivnošću obeležio je širi prostor Balkana u poslednjih pola veka. Utemelјivač je i vlasnik Botaničke bašte planinske flore Crne Gore „Dulovine“ u Kolašinu i blizak saradnik beogradskog Instituta za lekovito bilјe „Josif Pančić“. Jedinstveno svedočanstvo o životu čoveka u skladu sa prirodom. Omaž prijatelјstvu. Preko 600 fotografija.

Nakon knjiga posvećenih Metohiji, koja zahvata prostor sliva gornjeg i srednjeg toka Belog Drima, u ovoj knjizi donosimo studije i priloge koji se odnose na antropogeografska, etnografska i istorijska istraživanja ostatka jedinstvene prirodno-geografske sredine Podrimlјa. Taj prostor ruski konzul Ivan Stepanovič Jastrebov smatra Starom Srbijom, i on obuhvata sliv Crnog Drima, koji ističe na severozapadnoj obali iz Ohridskog jezera kod Struge, teče kroz jugozapadnu Makedoniju, primajući kod Debra najveću pritoku Radiku, i potom prelazi na teritoriju današnje Albanije, gde se kod grada Kukesa spaja sa Belim Drimom i kao jedinstvena reka Drim teče dalјe ka Skadru i Jadranskom moru. Obrađena su naselјa u dolinama Crnog Drima i Drima. Predeone celine u slivu Crnog Drima: Debarski Drimkol, Debarsko polјe, Debarska župa, Debarca, Golo brdo, Mijaci, Gorna reka i Mavrovsko polјe koji se danas nalaze u granicama Severne Makedonije, dok deo tokova Crnog i Belog Drima i dalјe Drima do ušća u Jadransko more, sa slivovima ovih reka, danas zahvata prostor severne Albanije.

Predeone celine Niške kotline, Sićevačke klisure i Zaplanja, predstavlјaju jedinstvenu celinu niškog kraja. Ovi krajevi su ostali neistraženi u sklopu Cvijićevog projekta istraživanja naselјa i porekla stanovništva srpskih zemalјa, što delimično mogu da nadomeste radovi objavlјeni u drugoj polovini HH i početkom XXI veka koje donosimo u ovoj knjizi. Na prostoru Niške kotline, Sićevačke klisure i Zaplanja obrađeno je 111 naselјenih mesta od kojih 57 pripada gradu Nišu: Brzi Brod, Medijana, Berbatovo, Bubanj, Vukmanovo, Gabrovac, Gornje i Donje Međurovo, Deveti Maj, Donje Vlase, Krušce, Lalinac, Mramor, Mramorski Potok, Palilula, Pasi Polјana, Suvi Do, Čokot, Brenica, Vrelo, Gornja i Donja Vrežina, Gornji i Donji Matejevac, Jasenovik, Kamenica, Knez Selo, Malča, Pantelej, Oreovac, Pasjača, Cerje, Berčinac, Vrtište, Gornja Toponica, Gornji Komren, Donja Toponica, Donji Komren, Kravlјe, Leskovik, Medoševac, Mezgraja, Milјkovac, Crveni Krst, Palјina, Popovac, Rujnik, Sečanica, Supovac, Trupale, Hum, Čamurlija, Bancarevo, Gornja i Donja Studena, Koritnjak, Lazarevo Selo, Nikola Tesla, Niška Banja, Prva Kutina, Radikina Bara, Rautovo i Čuklјenik: četiri opštini Bela Palanka: Gradište, Dolac, Lanište i Crnče, 13 opštini Dolјevac: Belotinac, Klisura, Knežica, Malošište, Mekiš, Orlјane, Perutina, Rusna, Ćurlina, Čaplјinac, Čečina, Šainovac i Šarlinac; 34 opštini Gadžin Han: Veliki i Mali Vrtop, Veliki i Mali Krčimir, Vilandrica, Gare, Gadžin Han, Gornje Vlase, Gornje  i Donje Dragovlјe, Gornji i Donji Barbeš, Gornji i Donji Dušnik, Grkinja, Duga Polјana, Dukat, Jagličje, Kaletinac, Koprivnica, Krastavče, Ličje, Marina Kutina, Milјkovac, Novo Selo, Ovsinjac, Ravna Dubrava, Semče, Sopotnica, Taskovići, Toponica, Ćelije, Čagrovac i Šebet, dva opštini Vlasotince – Gornji I Donji Prisijan; jedno opštini Babušnica – Štrbovac.

Predeona celina Raške predstavlјa centar na kojem je nastala i odakle se širila stara srpska srednjovekovna država. To je u geografskom pogledu sliv reke Raške, oivičen sa severa planinskim vencima Golije i Javora, sa zapada Pešterskom visoravni, juga Rogoznom i sa istoka rekom Ibar. Obrađeno je 202 naselјena mesta. Gradu Novom Pazaru pripada 99 naselјa: Aluloviće, Bajevica, Banja, Bare, Batnjik, Bekova, Bele Vode, Boturovina, Brđani, Brestovo, Varevo, Vever, Vidovo, Vitkoviće, Vojkoviće, Vojniće, Vranovina, Vučiniće, Vučja Lokva, Golice, Gornja Tušimlјa, Goševo, Građanoviće, Gračane, Grubetiće, Deževa, Dojinoviće, Dolac, Dolјani, Dragočevo, Dramiće, Žunjeviće, Zabrđe, Zlatare, Ivanča, Izbice, Jablanica, Javor, Janča, Jova, Kašalј, Kovačevo, Kožlјe, Koprivnica. Kosuriće, Kruševo, Kuzmičevo, Leča, Lopužnje, Lukare, Lukarsko Goševo, Lukocrevo, Miščiće, Mur, Muhovo, Negotinac, Novi Pazar,  Odojeviće, Okose, Osaonica, Osoje, Oholјe, Pavlјe, Paralovo, Pasji Potok, Pilareta, Pobrđe, Požega Požežina, Polokce, Pope, Postenje, Prćenova, Pusta Tušimlјa, Pustovlah, Radalјica, Rajetiće, Rajkoviće, Rajčinoviće, Rajčinovićka Trnava, Rakovac, Rast, Sebečevo, Sitniče, Skukovo, Slatina, Smilov Laz, Srednja Tušimlјa, Stradovo, Sudsko Selo, Tenkovo, Trnava, Tunovo, Hotkovo, Cokoviće, Čašić Dolac, Šavci, Šaronje i Štitare; opštini Raška – 19: Belo Polјe, Biočin, Boroviće, Vrtine, Gnjilica, Draganići, Kraviće, Kućane, Lukovo, Milatkoviće, Nosolјin, Orahovo, Panojeviće, Plavkovo, Plešin, Raška, Sebimilјe, Supnje i Trnava; opštini Tutin – 13: Blaca, Brniševo, Gluhavica, Kovači, Morani, Nadumce, Namga, Piskopovce, Pokrvenik, Raduhovce, Ruđa, Smoluća i Crkvine; opštini Sjenica – 5: Zabrđe, Lijeva Reka, Milići, Crčevo i Šare; opštini Leposavić – 27: Bare, Beluće, Berberište, Borova, Vračevo, Vuča, Gnježdane, Gornji Krnjin, Grkaje, Gulije, Desetak, Donji Krnjin, Duboka, Ibarsko Postenje, Jošanica, Kamenica,  Košutica, Kruševo, Kutnje, Plakaonica, Popovce, Potkomlјe, Pridvorica, Rvatska, Seoce, Trebiće i Crveni; opštini Zvečan – 28: Banov Do, Banjska, Banjska Reka, Banjski Suvi Do, Bresnica, Valač, Vilište, Grižani, Dolјane, Žerovnica, Žitkovac, Zvečan, Izvori, Jankov Potok, Joševik, Kamenica, Korilјe, Kula, Lipovica, Lovac, Lozište, Lokva, Mali Zvečan, Matica, Meki Do, Oraovica, Rudine i Sendo; Zubinom Potoku – 5: Vitakovo, Jagnjenica, Kozarevo, Rujište i Čabra; i gradu Kosovska Mitrovica – 6, od kojih su dva u srpskoj opštini Severna Mitrovica: Gornji Suvi Do i Donji Suvi Do, a četiri u opštini Južna Mitrovica: Vidomirić, Gornje i Donje Vinarce i Gušavac.

Teritorijalni opseg koji svojim sadržajem zahvata ova knjiga Biblioteke „Koreni“ uslovlјen je studijama koje u njoj donosimo. Naime, neka od naselјa obrađenih u njima već se nalaze u objavlјenim knjigama ove biblioteke, i to: naselјa na desnoj obali Ibra obrađena su u predeonoj celini Kopaonika, zatim nekoliko naselјa u predelima Raške i Rudničke Morave i jedno u Dragačevu. Na prostoru Ibra, Nadibra, Podibra i Gokčanice danas se nalazi 110 naselјenih mesta. Gradu Kralјevu pripada 74 naselјa, opštini Raška – 31 i opštini Vrnjačka Banja – pet.'

Prvi kartografski rečnik na srpskom jeziku– pionirsko delo u srpskoj kartografiji. Sadrži 3.900 odrednica. Svaka odrednica sastoji se od imenovanog pojma (termina) na srpskom jeziku, njegovog ekvivalenta na ruskom i engleskom jeziku i objašnjenja (definicije) na srpskom jeziku.

Enciklopedijski geografski leksikon Vojvodine rezultat je samostalnog rada autora u poslednjih 5 godina Leksikon je izrađen na osnovu literature koja obuhvata ukupno 144 osnovna naučna i stručna izvora podataka (informacija) i preko stotinu naslova ostale stručne literature.

U Beloj Krajini, u opštini Črnomelj, najjužnijem delu Slovenije, gde reka Kupa pravi luk menjajući tok od zapada prema severu, a zatim prema istoku, nalaze se autohtona srpska naselja Bojanći, Marindol, Milići i Paunovići. Jubilarna, pedeseta knjiga u Biblioteci „Koreni“ posvećena je ovoj srpskoj pravoslavnoj enklavi, koja je uspela da sačuva svoj nacionalni identitet od sredine XVI veka do danas i predstavlja ostatak nekada brojnih krajiških naselja na levoj obali Kupe.

1865. - Rođen je srpski geograf Jovan Cvijić, osnivač antropogeografije i geomorfologije u Srbiji i Srpskog geografskog društva, profesor i rektor Univerziteta u Beogradu, predsednik Srpske kraljevske akademije, počasni doktor pariske Sorbone i Karlovog univerziteta u Pragu. Veoma su značajni njegovi radovi o migracijama jugoslovenskih naroda, o morfologiji i hidrografiji Dinarskog krša i drugih kraških predela, tektonici i glacijaciji planina Balkanskog poluostrva, studije o Jadranskom primorju, balkanskim kotlinama i poljima, Šumadiji i Panonskom basenu. Odigrao je izuzetnu ulogu kao savetnik srpskih državnika na mirovnim pregovorima u Parizu posle Prvog svetskog rata. Dela: "Osnove za geografiju i geologiju Makedonije i Stare Srbije" (tri toma), "Antropogeografski problemi Balkanskog poluostrva", "Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje", "Geomorfologija" (dva toma), "Etnogeografske karte jugoslovenskih zemalja", "Geografska karta Jugoslavije", "Govori i članci" (četiri toma).

Zavod za udžbenike, posle Drine (2005), monografijom Morava (2006) nastavlja seriju kapitalnih izdanja o velikim geografskim objektima na srpskom tlu. Knjigu je napisalo 19 autora, najeminentnijih geografa, istoričara, etnologa, muzikologa i istoričara književnosti (Petar Vlahović, Slobodan Remetić, Andrija Veselinović, Ljiljana Gavrilović i dr.). Morava je ne samo najveća reka u Srbiji, čiji sliv zahvata 42% državne teritorije, već i simbol Srbije kroz vekove, njene državotvornosti, njene odbrane u svetskim ratovima i puta koji vekovima vezuje Evropu i Aziju (Carigradski drum). Morava je i simbol ljubavi, uzvišene ljubavi, oličene u vojvodi Prijezdi i Jelici. Od njihovog vremena nastalo je mnoštvo narodnih i umetničkih ljubavnih pesama. Ko voli da zapeva, pominje Moravu. Stoga je Morava uvek prisutna u duši i kući svakog građanina Srbije. Morava je reka čije se ime najčešće izgovara, Morava je reka kojoj se najčešće poveravaju ljubavni jadi, uzdasi i želje. Morava je reka kojom se najčešće brodi, lovi riba, vadi pesak. Kraj Morave se čuvaju stada i okopava plodna zemlja - Morava je simbol srpske svakodnevice. Otuda melanholični uzdah - oj, Moravo!

Knjigom o planini Fruškoj gori, posle knjiga o Drini (2005) i Moravi (2006), Zavod za udžbenike nastavio je da objavljuje kapitalna dela o velikim i istorijski značajnim geografskim objektima u Srbiji. Iako je u geografskom pogledu skromnih dimenzija (visoka 538 m, duga 80 km a široka samo 15 km), uz to okružena beskrajnom Panonskom ravnicom, u istorijskom i duhovnom smislu, naročito od 15. veka, ima izuzetan značaj za srpski narod. Usled seobe Srba sa juga na sever, tada na njoj počinju da niču najpre srpske naseobine, a potom crkve i manastiri. Nazvana je Sremskom Svetom Gorom. Na obroncima Fruške gore rođeni su mnogi znameniti Srbi (Jovan Rajić, Simeon Piščević, Teodor Kračun, Stefan Stratimirović, Lukijan Mušicki, Milica Stojadinović Srpkinja, Ilarion Ruvarac, Jovan Jovanović Zmaj i mnogi drugi), a u Sremskim Karlovcima je i danas sedište jedne od naših najznačajnijih crkvenih institucija - Karlovačke mitropolije.

Kako tvrdi autor ove vredne knjige, jezera, kao ljudi, imaju svoje lice i svoju sudbinu. Za sudbinu mnogih od njih najodgovorniji smo mi sami. Zagledavši se u jezera, mi merimo zapravo dubinu svoje duše, svoju odlučnost da ih štitimo i unapređujemo, da ih racionalno koristimo i oplemenjujemo. To je potreba i nalog ne samo našeg vremena, već i onih koji će nastupiti sa generacijama koje dolaze. Osnovna namera autora bila je da napiše knjigu o jezerima Srbije, kao limnološku čitanku koju će zainteresovani čitalac moći lako i jednostavno da dopuni podacima o još kojem jezeru, kao i da promeni znanja na terenu, naročito na planu zaštite.. Jezera Srbije u ovoj knjizi su predstavljena akao delovi geografske sredine u kojoj se istovremeno sustiče mnogo činilaca i odvijaju mnogi evolutivni procesi.

Objavlјene studije:
Petar Kostić, Crkveni život pravoslavnih Srba u Prizrenu i njegovoj okolini u HIH i početkom HH veka (1928), Prosvetno-kulturni život pravoslavnih Srba u Prizrenu i njegovoj okolini u HIH i početkom HH veka (1933), Svetoga – krsno ime – slava u Prizrenu (1931)
Vidosava Stojančević, Društveni život i običaji u Prizrenu. Etnološka ispitivanja (2009), Prilozi iz narodne medicine u Podrimi (1957)
Slobodan M. Nenadović, Kuća u Prizrenu (1961), Prizrenske tavanice (1956)
Milisav Lutovac, Zanati u Prizrenu (1953)
Milenko S. Filipović, Has pod Paštrikom (1958) M. S. Filipović, Has pod Paštrikom, Beleške o naselјima i poreklu stanovništva Podrime, Prizrenskog Podgora i okoline Đakovice, (1967), Žur i okolna sela (1967)
Danilo Stijović, Suva Reka i okolna sela (1997)
Mileta Bukumirić, Iz Podrime i Prizrenskog Podgora (1984)
Alija Džogović, Đakovica i okolna sela (1987)
Jovanka Golemović-Lazarević, Lazarice u Prizrenskom Podgoru (1957)
Pogovor: Borisav Čeliković, O sadržaju i autorima
Treća knjiga Biblioteke „Koreni“ posvećena Metohiji donosi studije sa antropogeografskim podacima o naselјima i stanovništvu predela južne Metohije u okolini Prizrena i Đakovice: Podrima, Prizrenski Podgor, Has i Žur. Prizrenskom kraju prirodno-geografski pripadaju i šarplaninske župe Sredska, Gora i Opolјe, a studije o njima su objavlјene u 32 knjizi Biblioteke „Koreni“. U ovoj knjizi prikuplјena je građa o 125 naselјa južne Metohije. Ta naselјa administrativno, po teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije, pripadaju opštinama Prizren – 59 naselјa: Atmadža, Biluša, Veleža, Vlašnje, Vrbičani, Vrbnica, Gilјanci, Gornja i Donja Srbica, Gorožupa, Graždanik, Grnčari, Dedaj, Dobrušta, Dojnice, Đone, Žur, Zjum Has. Zojić, Ješkovo, Kabaš Koriški, Kabaš Has, Karašinđerđ, Kobanja, Kojuša, Koriša sa zaseokom Mužlјak, Krajk, Kušnin, Kustendil, Landovica, Les, Leskovac, Ljubižda, Ljubižda Has, Ljubičevo, Lukinje, Ljutoglav, Mazrek, Mala Kruša, Mil, Muradem, Našec, Nova Šumadija, Novake, Novo Selo, Petrovo Selo, Pirane, Planeja, Poslište, Prizren, Romaja, Skorobište, Smać, Trepetince, Tupec, Hoča Zagradska, Caparce, Škoza i Špinadija; Orahovac – 16 naselјa: Bela Crkva, Bratotin, Brestovac, Brnjača, Velika Kruša, Velika Hoča, Gedža, Zočište, Zrze, Mala Hoča, Miruša, Opteruša, Orahovac, Ostrozub, Ratkovac i Retimlјe; Suva Reka – 13 naselјa: Dvorane, Delovce, Lešane, Movlјane, Mušutište, Pećane, Popovlјane, Rečane, Selogražda, Sopina, Suva Reka, Topličane i Široko; Đakovica – 37 naselјa: Bistražin, Brekovac, Vogovo, Goden, Gornje Rogovo, Gradiš, Grčina, Guska, Damnjane, Deva, Dolј, Đakovica, Ereč, Žub, Zulfaj, Korenica, Kusar, Kuševac, Lipovac, Maroš, Meća, Moglica, Osek Paša, Osek Hilјa, Piskote, Pjetršan, Plјančor, Ramoc, Rača, Rogovo, Sadikagin most (Zid Sadik), Skivjane, Smać, Ujz (Radotica), Firza, Fšaj i Hvosno.
Objavlјene studije:
Petar Kostić, Crkveni život pravoslavnih Srba u Prizrenu i njegovoj okolini u HIH i početkom HH veka (1928), Prosvetno-kulturni život pravoslavnih Srba u Prizrenu i njegovoj okolini u HIH i početkom HH veka (1933), Svetoga – krsno ime – slava u Prizrenu (1931)
Vidosava Stojančević, Društveni život i običaji u Prizrenu. Etnološka ispitivanja (2009), Prilozi iz narodne medicine u Podrimi (1957)
Slobodan M. Nenadović, Kuća u Prizrenu (1961), Prizrenske tavanice (1956)
Milisav Lutovac, Zanati u Prizrenu (1953)
Milenko S. Filipović, Has pod Paštrikom (1958) M. S. Filipović, Has pod Paštrikom, Beleške o naselјima i poreklu stanovništva Podrime, Prizrenskog Podgora i okoline Đakovice, (1967), Žur i okolna sela (1967)
Danilo Stijović, Suva Reka i okolna sela (1997)
Mileta Bukumirić, Iz Podrime i Prizrenskog Podgora (1984)
Alija Džogović, Đakovica i okolna sela (1987)
Jovanka Golemović-Lazarević, Lazarice u Prizrenskom Podgoru (1957)
Pogovor: Borisav Čeliković, O sadržaju i autorima
Treća knjiga Biblioteke „Koreni“ posvećena Metohiji donosi studije sa antropogeografskim podacima o naselјima i stanovništvu predela južne Metohije u okolini Prizrena i Đakovice: Podrima, Prizrenski Podgor, Has i Žur. Prizrenskom kraju prirodno-geografski pripadaju i šarplaninske župe Sredska, Gora i Opolјe, a studije o njima su objavlјene u 32 knjizi Biblioteke „Koreni“. U ovoj knjizi prikuplјena je građa o 125 naselјa južne Metohije. Ta naselјa administrativno, po teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije, pripadaju opštinama Prizren – 59 naselјa: Atmadža, Biluša, Veleža, Vlašnje, Vrbičani, Vrbnica, Gilјanci, Gornja i Donja Srbica, Gorožupa, Graždanik, Grnčari, Dedaj, Dobrušta, Dojnice, Đone, Žur, Zjum Has. Zojić, Ješkovo, Kabaš Koriški, Kabaš Has, Karašinđerđ, Kobanja, Kojuša, Koriša sa zaseokom Mužlјak, Krajk, Kušnin, Kustendil, Landovica, Les, Leskovac, Ljubižda, Ljubižda Has, Ljubičevo, Lukinje, Ljutoglav, Mazrek, Mala Kruša, Mil, Muradem, Našec, Nova Šumadija, Novake, Novo Selo, Petrovo Selo, Pirane, Planeja, Poslište, Prizren, Romaja, Skorobište, Smać, Trepetince, Tupec, Hoča Zagradska, Caparce, Škoza i Špinadija; Orahovac – 16 naselјa: Bela Crkva, Bratotin, Brestovac, Brnjača, Velika Kruša, Velika Hoča, Gedža, Zočište, Zrze, Mala Hoča, Miruša, Opteruša, Orahovac, Ostrozub, Ratkovac i Retimlјe; Suva Reka – 13 naselјa: Dvorane, Delovce, Lešane, Movlјane, Mušutište, Pećane, Popovlјane, Rečane, Selogražda, Sopina, Suva Reka, Topličane i Široko; Đakovica – 37 naselјa: Bistražin, Brekovac, Vogovo, Goden, Gornje Rogovo, Gradiš, Grčina, Guska, Damnjane, Deva, Dolј, Đakovica, Ereč, Žub, Zulfaj, Korenica, Kusar, Kuševac, Lipovac, Maroš, Meća, Moglica, Osek Paša, Osek Hilјa, Piskote, Pjetršan, Plјančor, Ramoc, Rača, Rogovo, Sadikagin most (Zid Sadik), Skivjane, Smać, Ujz (Radotica), Firza, Fšaj i Hvosno.

Mitar Pešikan, Etničke prilike u Metohiji u vekovima pre Velike seobe u svetlosti onomastičkih svedočanstava (1990), sa kartom u prilogu
Vladimir Stojančević, Etničke, konfesionalne i demografske prilike u Metohiji 1830-ih godina (1988)
Mirčeta Vemić, Etnička karta dela Stare Srbije. Prema putopisu Miloša S. Milojevića 1871–1877. godine (2005), sa kartom u prilogu
Miloš Velimirović, Podrima, priredio Uroš Šešum
Panta Srećković, Putničke slike. Treća slika. Podrim i Metohija (1882)
Ivan Stepanovič Jastrebov, Đakovački i Prizrenski okrug (1904)
Sava Dečanac, Prizren (1888)
Branislav Nušić, Crnoljeva – Podrima. Prizren Beleške s puta kroz Arbanase 1894. godine (1902)
Jovan Cvijić, Metohija i Prizrenska oblast (1911)
Agrarna statistika nekih sela u 1912. godini u okolini Peći i Prizrena, priredio Đorđe Mikić (1988)
Aleksandar I. Stebut, Dobroslav Todorović, Ispitivanja kolonizacaione sposobnosti Pećsko-Prizrenskog reona (1928)
Milisav Lutovac, Naseljavanje Crnogoraca po Metohiji (1932), Današnje naseljavanje Metohije (1934), Stočarstvo na severoistočnim Prokletijama (1933), sa kartama u prilogu
Svetozar Raičević, Antropogeografska i etnološka proučavanja Metohijskog Podgora i Prekoruplja (1934), Etnički poremećaji u Metohiji (1934) O starim srpskim grobljima u Metohiji (1939)
Branislav Kojić, Stara kuća u Peći, Đakovici i Prizrenu (1935)
Đorđe Tešić, Vodenice i valjavice u Istoku (1954)
Božidar Krstanović, Brvnara Danilovića u selu Loćane. Ogled o vrednosti predanja (1994)
Vidosava Nikolić, Srpska porodična zadruga u metohijskim selima (1958), Brak kod Srba u Metohiji (1961)
Sima Trojanović, Milan Gajić, Krv i umir kod Srba i Arnauta (1901)
Ljubica S. Janković, Narodne igre u Metohiji (1937)
Milovan Radovanović, Izvod iz rezultata antropogeografskih proučavanja Metohije (2008)
Pogovor: Borisav Čeliković, Prvi istraživači Metohije

Metohijska kotlina nalazi se u jugozapadnom delu Srbije, omeđena planinama: Mokrom, Žljebom, Koprivnikom, Koritnikom, Šarom, Dezerskom, Žarom, Crnoljevom i Drenicom. Prostire se na 4.329 kvadratnih kilometara. To je jedna od najbogatitih oblasti tekućom vodom na Balkanu. Najveća reka Beli Drim protiče maltene od severa do juga i prima četiri Bistrice (Pećku, Dečansku, Loćansku i Prizrensku), a osim tih i rečice Istok, Klinu, Mirušu, Erenik i Topluhu. Metohija se deli na severnu, ili pravu, i južnu Metohiju. Severna se prostore na jugu do Švanjskog mosta na Drimu, desetak kilometara južnije od Đakovice i njoj pripadaju predeli: Metohijski Podgor, Prekoruplje, Prekovode, Reka, Xas i brdskoplaninski predeo Rugovo u gornjem toku Pećke Bistrice, iznad živopisne Rugovske klisure. Južna Metohija smeštena je u okruženju planinskih venaca Šare na jugu, Paštrika na zapadu, Prokletija na severozapadu, Milanovca na istoku, i njoj pripadaju predeli Prizrenskog Podgora, Podrime i Žura, kao i šarplaninske župe Sredska, Gora i Opolje.

Prostranstvo Metohije i njen istorijski značaj u prošlosti srpskog naroda uslovili su da zbog broja relevantnih studija napisanih o naseljima, stanovništvu i narodnom životu i običajima, objavimo četiri knjige, tj. četiri toma, posvećena ovom predelu.

Prva knjiga sadrži najstarije naučne studije i zabeleženu etnografsku građu, objavljene uglavnom pre Drugog svetskog rata ili neposredno nakon njega.

Druga knjiga biće posvećena severnoj Metohiji, predelima Rugove, Metohijskog Podgora, Prekoruplja, Prekovoda i Reka, treća južnoj Metohiji: Has, Podrima, Prizrenski Podgor i Žur, a četvrta pod nazivom Srpska Metohija – vertikala zla, prikazaće po naseljima njihov istorijat i postradanje srpskog naroda u svakom naselju.

Sadržaj: Kopaonik : antropogeografska ispitivanja / Radoslav Lj. Pavlović . Ibarski Kopaonik / Radomir M. Ilić. - Fototipsko izd. iz 1905. Bare i Plana / Dragoljub V. Korićanac. - Fototipsko izd. iz 1995. O Vučitrnskoj Šalji / Atanasije Urošević. - Fototipsko izd. iz 1935. Zvečan, Trepča i Kosovska Mitrovica / Milisav V. Lutovac. - Fototipsko izd. iz 1950. Trepča u srednjem veku / Mihailo J. Dinić. - Fototipsko izd. iz 1967. Izvod iz rezultata antropogeografskih proučavanja Bajogorske (Vučitrnske) Šalje i srednjeg Ibra - Banjska, Zvečan i Leposavić / Milovan Radovanović. - Fototipsko izd. iz 2008. Negdašnja privreda i putovi u srpskim zemljama, poglavito na Kopaoniku / Sima Trojanović . - Fotipsko izd. iz 1902. Cincarsko "horjo" (selo) na Kopaoniku / Milorad Jel. Milošević . - Fototipsko izd. iz 1940. Stanovništvo i naselja u slivu Graševačke reke (sliv Rasine) / Kosovka Ristić. - Fototipsko izd. iz 1974. Župa aleksandrovačka : antropogeografska ispitivanja / Milisav V. Lutovac. - Fototipsko izd. iz 1980. Župski Aleksandrovac / Milisav V. Lutovac. - Fototipsko izd. 1976. Kruševac : istorijsko-topografska monografija / Radomir M. Ilić. - Fototipsko izd. iz 1907. Stanovništvo i običaji kruševačkog kraja u 19. veku (1833-1878) / Vidosava Stojančević. - Fototipsko izd. iz 1971. Etničke i kulturne karakteristike Kruševca i kruševačkih prigradskih naselja 1833-1983. godine / Vidosava Stojančević. - Fototipsko izd. iz 1984. Veliki Šiljegovac / Mihajlo M. Kostić. - Fototipsko izd. iz 1959. Etnografske karakteristike kruševačkog kraja / Dragana Savković. - Fototipsko izd. iz 1987. Zanati i esnafi u Rasini / Stanoje M. Mijatović. - Fototipsko izd. iz 1928. Neke antropogeografske i etnološke karakteristike seoskih naselja u donjem toku Zapadne Morave / Leposava Žunić. - Fototipsko izd. iz 1986/87. O najstarijim porodicama, srodstvu i srodničkim odnosima u Moravi trsteničkoj / Vlada Đurić. - Fototipsko izd. iz 1988/89.

Jovan V. Jovanović, Leskovačko porečje. Antropografska i sociološka studija (1972, 1973); Leskovačko polje i Babička gora. Istorijsko-privredna i etnopogeografsko-sociološka istarživanja (1978, 1979)
Dragutin M. Đorđević, Stanovništvo Leskovačke Morave (1958); Ašani u leskovačkom kraju (1977); Rodovska zajednička zemljišna svojina (1984)
Vidosava Stojančević, Pečenjevce u prvim godinama posle oslobođenja (1975)
Vladimir K. Petrović, Zapalnje ili Leskovačko (u Srbiji). Narodni život i običaji. Lirske pesme (1900, 1914)
Mihailo M. Veljić, Običaji i verovanja iz Razgojne. Okrug Vranjski (1925)
Pogovor: B. Čeliković, Istraživanja Niške kotline, Sićevačke klisure i Zaplanja
Predeone celine Leskovačkog porečja, Leskovačkog polja i Babičke gore, koje zajednički objavljujemo u ovoj knjizi, ne predstavljaju zaokruženu prirodno-geografsku, etnografsku i administrativnu celinu, već su samo deo srednjovekovne župe Dubočica, odnosno njeno jezgro, sa centrom u gradu Leskovcu. Ostale predele Dubočice koji obuhvataju doline reka Veternice, Jablanice, Puste reke, Vlasine i Grdeličku klisuru Južne Morave, objavili smo u prethodnim knjigama ove biblioteke. Ovi krajevi su ostali neistraženi u sklopu Cvijićevog projekta istraživanja naselja i porekla stanovništva srpskih zemalja, što delimično mogu da nadomeste radovi koje donosimo u ovoj knjizi. Na prostoru Leskovačkog porečja, Leskovačkog polja i Babičke gore nalazi se 96 naseljenih mesta od kojih 93 pripada gradu Leskovcu i 3 opštini Doljevac. U Leskovačkom porečju su naselja: Beli Potok, Brza sa zaseokom Vlaško Polje, Bukova Glava, Bunuša (Gornja i Donja), Bunuški Čifluk, Veliko Trnjane, Vlaško Polje, Vučje, Gorina, Gornja i Donja Jajina, Drvodelja, Žabljane, Igrište, Kukulovce, Miroševce, Nakrivanj sa zaseokom Nakrivanjski Čifluk, Palikuća, Presečina, Radonjica, Rudare, Slavujevce, Strojkovce, Todorovce, Čukljenik, Šainovac i Šišince. U Leskovačkom polju i Babičkoj gori su: Babičko, Badince, Bobište, Bogojevce, Bratmilovce, Brejanovce, Brestovac, Velika i Mala Biljanica, Velika i Mala Grabovnica, Vinarce, Golema Njiva, Gornja i Donja Kupinovica, Gornja i Donja Lokošnica, Gornja i Donja Slatina, Gornje i Donje Krajince, Gornji i Donji Bunibrod, Gradašnica, Grajevce, Grdanica, Guberevac, Donje Brijanje, Draškovac, Drćevac, Dušanovo, Živkovo, Žižavica, Zagužane, Zalužnje, Zlokućane, Zloćudovo, Zoljevo, Jarsenovo, Jašunja, Jelašnica, Kaštavar, Kumarevo, Kutleš, Lipovica, Manojlovce, Međa, Mrštane, Navalin, Nomanica, Oraovica (kod Crkovnice), Orašac, Pečenjevce, Piskupivo, Podrimce, Priboj, Razgojna, Rajno Polje, Smrdan, Stupnica, Tulovo, Crkovnica, Čekmin, Čifluk Razgojnski i Šarlince. Opštini Doljevac pripadaju tri naselja: Doljevac, Kočane i Pukovac.
U prilogu karta:
J. V. Jovanović, Leskovačko porečje 1 : 50.000 (1972)

Šarplaninske župe Sirinić, Sredska, Gora i Opolje su male, zatvorene i izolovane predeone celine koje su sačuvale mnoge posebnosti iz svoje prošlosti do današnjeg vremena. Za razliku od Sirinića, župe koja se uzdiže u istočnoj podgorini Šar-planine iznad Kosovske kotline, Sredska, Gora i Opolje su na zapadnoj podgorini i gravitiraju ka Prizrenu i Metohiji.
Knjigu započinjemo Cvijićevim antropogeografskim zapažanjima i pregledom stanovništva šarplaninskih župa s početka HH veka, dok su se ovi predeli još uvek nalazili u sastavu Turske.
Iz Pogovora izdanja

Nešto o Gornjoj Moravi / Ivan Stepanovič Jastrebov. Izmornik / Milojko V. Veselinović. Gornja Morava i Izmornik / Atanasije Urošević. Katolička župa Crna Gora u južnoj Srbiji (Letnička župa) / Atanasije Urošević. Novobrdska Kriva Reka : antropogeografska ispitivanja / Atanasije Urošević. Gnjilane / Atanasije Urošević. Kačanička klisura : antropogeografska ispitivanja / Jovan F. Trifunoski. Kačanik / Atanasije Urošević. Pregled stanovništva u Moravi / Jovan Cvijić. Izvod iz rezultata antropogeografskih proučavanja Kosovskog pomoravlja i Kačaničke klisure / Milovan Radovanović.

Pod Starom Srbijom i Makedonijom, odnosno Južnom Srbijom, podrazumevamo u užem smislu one predele koji su posle balkanskih ratova oslobođeni od petovekovnog turskog ropstva i Bukureškim mirom, 1913. godine, prisajedinjeni Kraljevini Srbiji i Kraljevini Crnoj Gori. To su oblasti u dolinama Lima, Ibra i Raške, zatim Metohija, Kosovo i Vardarska Makedonija. Namera nam je da u ovoj knjizi Biblioteke „Koreni“ saberemo najznačajnije antropogeografske radove, napisane pre Drugog svetskog rata, koji ovaj prostor sagledavaju kao celinu, s ciljem da ona bude uvod u naredne knjige ove biblioteke koje će biti posvećene posebnim predeonim celinama Stare Srbije. Ovo je pre svega važno zbog prezentovanja rezultata istraživanja i zapažanja Jovana Cvijića, koji je prvi sistematski pristupio proučavanju ovog prostora dok se on još uvek nalazio u granicama Turske. Njegova istraživanja trajala su duže od jedne decenije, a studija koju objavljujemo prvi put se u ovom obliku prezentuje javnosti. Naredne tri studije posvećene su prodiranju Albanaca u krajeve Stare Srbije i Makedonije, njihovom nasilju i osvajanju znatnih delova ovih krajeva, zatim procesu islamizacije i arnaućenja. To su studije istoričara Jovana N. Tomića, geografa Riste T. Nikolića i istoričara Jovana Hadži-Vasiljevića. Sledi potom studija Makedonski Srbi, Jovana Erdeljanovića, našeg poznatog etnologa, koja predstavlja argumentovanu kritiku i odgovor na knjigu nemačkog istoričara Gustava Vajganda koji je žitelje Makedonije poistovetio sa Bugarima. Donosimo i članak Vojislava S. Radovanovića, posvećen problemima u antropogeografskim istraživanjima s kojima su se naučnici suočavali, sa pratećim fotografijama seoskih naselja Južne Srbije objavljenim u posebnom albumu. Dalje dajemo sistematičan pregled etničkih prilika u Južnoj Srbiji koji je Milenko Filipović pripremio za Spomenicu, objavljenu 1937. godine povodom dvadesetpetogodišnjice oslobođenja ovih krajeva. Iz Spomenice donosimo i prigodan članak Atanasija Uroševića o kolonizaciji Stare Srbije i Makedonije, koju je država sprovodila posle oslobođenja 1913. godine pa do početka Drugog svetskog rata.

Jovan Cvijić, Makedonija i Stara Srbija (1908, 1911)

Jovan N. Tomić, O Arnautima u Staroj Srbiji i Sandžaku (1913)

R. T. Nikolić, Širenje Arnauta u Srpske Zemlje (1914)

Jovan Hadži-Vasiljević, Arnauti naše krvi – Arnautaši (1939)

Jovan Erdeljanović, Makedonski Srbi, Beograd (1925)

Vojislav S. Radovanović, Problemi antropogeografskih ispitivanja Južne Srbije (1933)

Milenko S. Filipović, Etničke prilike u Južnoj Srbiji (1937)

Atanasije Urošević, Agrarna reforma i naseljavanje (1937)

Pogovor: B. Čeliković, O istraživačima i istraživanjima Stare Srbije i Makedonije

Obrađene oblasti: Skopska kotlina, Kumanovsko –preševska udolina, oblast oko Pčinje i Krive, Kočanska kotlina, Maleško-osogovske planine, Plauš i Srumica, Veleška klisura, Slivovi Topolke i Babune, Has i Klepca, rajac i Tikveš, Morihovo i Meglen, Ciganska klisura, Đevđelijska kotlina i Bojmija, Demir kapija, Solunska kampanja i zaliv, Pajak, Solunska, Dojranska, Sereska i Dramska kotlina, Trakija, Basen Marice, Ajvasilsko i Bešičko jezero, Dojransko jezero, Epir i Južna Albanija, Zapadna Makedonija, Poreč, Kičevo i Kopač, Kačanička klisura, Tetovska kotlina i Suhodolica, Šar-planina, Kosovo, Metphija i Prizrenska oblast, Rogozna i Novopazarska oblast, Šekular, Plav i Gusinje.



U prilogu karte:

Jovan Cvijić,Ekskurzije po Staroj Srbiji i Makedoniji (1908)

Jovan Cvjić, Političko etnografska skica makedonije i Stare Srbije (1908)

Jovan Cvijić, Staističke tablice o makedonskom stanovništvu (1906)

Jovan Cvijić, Etnografska skica Stare Srbije (1911)

Vojislav S. Radovanović, Pregledna karta Južne Srbije (1938)

Kosovo je izdužena prostrana oblast koja obuhvata dno istoimene kotline, odnosno ravnicu oko reka Sitnice i Nerodimke. U širem smislu, ovom predelu pripadaju manje okolne oblasti koje čine obod kotline. Na zapadu, na razmeđi Kosova i Metohije je Drenica, u slivu istoimene reke. Na severozapadu reka Ibar razdvaja Kosovo od Starog ili Ibarskog Kolašina, dok se na severu prostire predeo Kopaonika, koji zahvata južne padine ove planine. Nešto severoistočnije je predeona celina Lab, koja se drugačije naziva i Malo Kosovo, i ona zahvata izvorišni deo reke Lab, u podnožju jugoistočnog dela Kopaonika.

Na istoku je oblast Novobrdske Krive Reke, a na jugoistoku oblasti u porečju Južne (Binačke) Morave – Gornja Morava i Izmornik. Na jugu oblast Kosova zatvara razvođe reka Binačke Morave i Lepenca, koji teče predelom Kačanika ka Kačaničkoj klisuri. Na jugozapadu su istočne padine Šar-planine sa Ljubotenom kao najistaknutijim vrhom i Sirinićkom župom u podnožju.

Prostranstvo Kosova i njegov istorijski značaj u prošlosti srpskog naroda uslovili su da zbog broja relevantnih studija napisanih o naseljima, stanovništvu i narodnom životu i običajima, objavimo dve knjige, tj. Dva toma, posvećena ovom predelu. U prvoj knjizi prezentovali smo najstarije naučne studije i zabeleženu etnografsku građu, objavljenu pre Drugog svetskog rata. Drugu knjigu u osnovi sadrže studije Atanasija Uroševića, koji je više decenija, od početka druge četvrtine XX veka pa do smrti (1992), sistematski proučavao Kosovo u širem smislu i etničke procese u njemu, na temeljima Cvijićeve antropogeografske škole.

Fototipski objavljene studije:
Atanasije Urošević, Kosovo (1965)
Atanasije Urošević, O Vučitrnskoj Šalji (1935)
Atanasije Urošević, Priština. Antropogeografska monografija (1951)
Atanasije Urošević, Kosovska Mitrovica. Antropogeografska monografija (1957)
Atanasije Urošević, Vučitrn. Antropogeografska monografija (1938)
Atanasije Urošević, Uroševac, varošica na Kosovu (1935)
Atanasije Urošević, Lipljan. Antropogeografska monografija (1957)
Kosovka Ristić, Kolonizacija i kolonistička naselja u ravni Kosova (1958)
Kosovka Ristić, Miloševo, selo u središnom Kosovu, antropogeografska proučavanja (1961)
Atanasije Urošević, Toponimi Kosova (1975)
Atanasije Urošević , Etnički procesi na Kosovu tokom turske vladavine (1987)
Milovan Radovanović, Izvod iz rezultata antropogeografskih proučavanja (2008)
U prilogu karte:
Atanasije Urošević, Kosovo (1965)
Atanasije Urošević, Priština (1951)

Drenica i Lab su predeone celine koje zatvaraju Kosovsku kotlinu, Drenica sa zapadne, a Lab sa severoistočne strane. O ovim oblastima, danas etnički očišćenem i naseljenim gotovo isključivo Arbanasima, malo je pisano zbog činjenice što je istraživanje bilo skopčano sa mnogobrojnim problemima, od kojih je bezbednost istraživača bio ključni. Predeo Drenice istražio je Tatomir Vukanović u godinama neposredno pred Drugi svetski rat, ali je njegov rad objavljen tek pola veka kasnije. Predeo Laba prvo je 1929. godine istraživao Vojislav S. Radovanović, ali su njegove beleške sređene objavljene tek šest decenija kasnije.

Pred Drugi svetski rat istraživanja u Labu vršio je Atanasije Urošević, ali ih nije objavio, tako sada, prvi put na jednom mestu objavljuje se sistematizovana građa koju je tom prilikom skupio. Deo predeone celine Laba – Malo Kosovo, istražila je tokom sedme decenije HH veka Kosovka Ristić, međutim njeno delo bunkerisano je u Prištini, praktično ostalo nedostupno javnosti i njegovo ponovno objavljivanje posebno je važno, kao i još dva rada iste autorke objavljena u stručnim časopisima. Prvi, nastao kao analiza demografskih promena na Malom Kosovu na osnovu Popisa stanovništva izvršenog 1971. godine, a drugi donosi podatke o četiri naselja Gornjeg Laba

Fototipski objavljene studije:
Tatomir Vukanović, Drenica. Druga srpska Sveta Gora. Antropogeografska i etnološka razmatranja na terenu i u narodu vršena 1934–1937. godine (2005)
Vojislav S. Radovanović, Antropogeografska ispitivanja 1929. godine u Podujevu.
Atanasije Urošević, Iz građe o oblasti Lab, sakupljene 1939. i 1940. godine
Kosovka Ristić, Malo Kosovo. Antropogeografska studija (1971)
Kosovka Ristić, Broj i nacionalna struktura stanovništva u Malom Kosovu po popisu 1971. godine (1972)
Kosovka Ristić, Stanovništvo nekih Gornjelabskih sela (1967)
Milovan Radovanović, Izvod iz rezultata antropogeografskih proučavanja Drenice i Laba (2008)
Pogovor: B. Čeliković, Istraživanja Drenice i Laba
U prilogu karta:
Kosovka Ristić, Sela iz kojih su se u Malo Kosovo doseljavali Albanci, Srbi i Crnogorci od 1878. do 1930. godine (1971)

Sadržaj:Jovan F. Trifunoski, Gornja Pčinja (1964)Jovan F. Trifunoski, Trgovište (glavno naselje u Gornjoj Pčinji) (1953)Nikola Petrović, Trgovište i Šajince (1965)Milenko S. Filipović, Persida Tomić, Gornja Pčinja (1955)Vladimir Stevanović, Mikrotoponimija opštine Trgovište (1979)Momčilo Zlatanović, Toponimija naselja u srednjem slivu Pčinje (1988)Aleksa S. Jovanović, Pčinja, istorijska crta iz nove srpske pokrajine(1881)Borisav Čeliković, O naseljavanju stanovnika Pčinje u Karavukovo u Bačkoj posle Drugog svetskog rata (2016)Pogovor: B. Čeliković, Istraživanja PčinjeKarta Pčinje u prilogu.Obrađeno je 57 naselja, 47 u Srbiji i 10 u Makedoniji.

OpštiniTrgovište pripada 35: Babina Poljana, Barbace, Goločevac, Gornovac, Gornja Trnica, Gornji Kozji Dol, Gornji Stajevac, Dejance, Donja Trnica, Donji Kozji Dol, Donji Stajevac, Dukat, Dumbija, Đerekarce, Zladovce, Kalovo, Donja i Gornja Lesnica, Mala Reka, Margance, Mezdraja, Novi Glog, Novo Selo, Prolesje, Radovnica, Rajčevce, Surlica, Trgovište, Crveni Grad, Crna Reka, Crnovce, Šajince, Šaprance, Široka Planina i Šumata Trnica; Vranje – 5: Barelić, Sveti Ilija, Donje Punuševce, Koćura i Nova Brezovica; Bujanovac – 5: Vogance, Jablanica Sebrat, Starac i Uzovo; Preševo – 2:Ljanik i Svinjište. Naselja u Makedoniji pripadaju opštini Kriva Palanka – 4: Meteževo, Nerav, Ogut i Podrži Konj; Rankovce – 1: German; Staro Nagoričane – 5: Bukovljane, Dubočica, Ivankovce, Miglence i Cvetišinca.

750 enciklopedijskih članaka i 400 fotografija govore o Srebrnoj planini, kako su je zvali Rimljani, Turci i Mlečani, koja danas snežnim sjajem privlači na svoje padine mnoštvo privrženika. Od antike znan, od srednjeg veka čuven po rudnom izobilju, darom narodnog uma i umenja Kopaonik je našao put i do pesme i do priče i do predanja. Pronoseći bistrim vodama, čistim stazama i reskim planinskim vazduhom dah i duh epoha, vreme je bogatilo nedopisanu kopaoničku knjigu zapisima iz kojih danas iščitavamo, sloj po sloj, višeznačnu priču.

Đerdap, prvi tom edicije Leksikoni nacionalnih parkova Srbije, zajednički je leksikografski poduhvat Službenog glasnika, JP Nacionalni park Đerdap i Geografskog instituta „Jovan Cvijić“ SANU. U 824 tematska članka, sa preko 500 fotografija i posebno priređenim geografskim kartama, ovo leksikografsko delo prvi je put na jednom mestu pored prirodnog predstavlja i kulturno nasleđe i đerdapskog područja, gde je kultura Lepenskog Vira bila razvijena 9.500–5.500 godina pre nove ere, mnogo pre nego što su Jason i Argonauti u potrazi za zlatnim runom kročili na ovo tle. Prikazujući, uz prirodne karakteristike NP Đerdap, i nekadašnji i današnji život stanovnika ovoga kraja, Leksikon sadrži građu iz oblasti geologije, reljefa, klime, hidrografije, demografije, flore, faune, zaštite prirode, etnologije, istorije, arheologije, umetnosti i kulture i privrede. Delo je 10 urednika, 40 autora tekstova, 34 autora fotografija i većeg broja saradnika iz đerdapskog kraja.