ESEJISTIKA I PUBLICISTIKA

Kako pisci biraju odeću za svoje likove?
Zašto im je ona važna?
Da li je njihov izbor slučajan ili se iza njega krije ozbiljna namera?

Knjiga Goli i obučeni Ljubice Arsić razotkriva postupke „maske“ značajnih pisaca nastojeći da preko odeće, kao svojevrsne „futrole“, pokaže složenost književnih likova. Drugačije čitanje književnosti dovodi se u vezu sa modom i njenim značenjem u određenoj epohi, staležu, društvenoj grupi; kako odeća oblikuje karakter, zašto prikriva određena svojstva lika, kako utiče na postupke i šta saopštava ostalim „glumcima“ na velikoj književnoj i životnoj pozornici.

Čitaoci će se, između ostalog, upoznati sa tajnom Anine crvene torbice i razumeti opsesiju dendija za doterivanjem, otkriti kakva je priroda fatalne privlačnosti koju je Hemingvej osećao prema toreadorima a Bora Stanković prema tesnoj odeći, šta je sve ispisano na kimonu Kavabatine i Mišimine gejše, zašto je Mali Princ obučen kao Napoleon, koji je Andrićev sultan omrznuo somot.

Zalazeći u istoriju rukavica, pantalona, mundira, džinsa, cipela i seksi donjeg veša surovo prognanog iz srpske književnosti, autorka analizira čovekov odnos prema telu, preporučujući da se drugačijim čitanjem i tumačenjem, kako klasika tako i savremenih pisaca, pronikne u alhemiju književnog postupka, koji se pojavljuje u zadivljujućem i prikrivenom vidu.

Knjige. Video sam ih kako su spavale. Jedna do druge, u večitom polumraku police smeštene između zidova, zauvek. Tako smeštene nisu se mnogo razlikovale jedna od druge, i nisu obraćale pažnju na svakodnevni život koji se odvijao u dvorištu, gde su šumele grane kao nebo, beskrajno, lepo. Knjige. Jedan do drugog, spojeni zajedničkom sudbinom, prebivaju Makrobije, Origen, Svetonije i Frensis Bekon, Agripa, Ptolomej, Plinije, Paracelzus, Juvenal i Horacije, Herodot i Ovidije, Avgustin, Petronije Arbiter, novoplatoničari Porfirije, Simplicije i Olimpiodor, božanski Apulej, Filostrat, Vergilije i Kornelije Tacit, Hesiod i Homer, Kalimahove himne, Platon, Plutarh i Teofrast, jedna do druge „Malleus Maleficarum” i Solomonov ključ i Mojsijev mač, a sâm i neponovljiv čeka moju željnu ruku rukopis „Arcana Celestia” Svedenborga. Moje knjige... Laku noć!

Ni ne znamo više koje je ovo iznenađenje po redu koje nam stiže od Gojka Tešića, ovoga puta koautorski sa kćerkom Ivom Tešić. Obasuli su nas priređivači onim više od dadaizma, koliko obilato, još više OBILATNO. Odavno smo, kako kultura, umorni, ostareli, sve više teški i spori, često mišljenja da su pisci iz prošlosti zaokruženi i priređivački i hermeneutički, apatični toliko da smo pristali na to da ni ne pomislimo čega još ima neobjavljenog, nesabranog, negledanog. Apatični i melanholični toliko da nam novo, pronalazak sve više smetaju, jer otkriće zahteva i budnost duha i volju za promenom, i spremnost na rizik. A onda nas takve zatekne ovakva knjiga koju su priredila dva „nemirana duha“, u kojoj se raskriva ne samo onaj koga znamo nego jedan drugi Dragan Aleksić, i pred nas se postavljaju i pojedini tekstovi za koje nismo znali. OBILATNOST je prava riznica Aleksićeve poezije, proze, eseja, kritika, članaka, književnih razgovora, hronikalnih zapisa, koja svedoči o i više nego razuđenom Aleksićevom opusu, kao što „svedoči o stvaraocu koji u svakoj formi, ipak, donosi izvesnu novinu“. Iznanađeni ovakvim bogatstvom, ovakvim darom, „novinom“, ovako retkim izdavačkim poduhvatom, priređivači nam ne daju da ostanemo time i zadovoljeni nego nam najavljuju da je ovo tek prva od četiri knjige odabranih dela Dragana Aleksića. Ostajući, dakle, u iščekivanju, makar znamo da će do nas doći još tri knjige. A šta je sa onim što će posle toga doći, što još ne znamo? To Tešići znaju, a nas će samo i opet – po ko zna koji put, kao i ovaj put – i više nego prijatno i OBILATNO iznenaditi. Prof. dr Dragan Bošković Prva knjiga sabranih spisa Dragana Aleksića, Obilatnost, pruža obilje tekstova koji se po prvi put nalaze pred širim čitalačkim krugom. U njoj ćemo, njenog protagonistu, Dragana Aleksića, osnivača srpskog dadaizma, moći da sagledamo kao polivalentnu ličnost, kao pravog multiklasa, koji je u periodu između dva svetska rata izuzetno vešto balansirao između beletristike i publicistike. Čitajući do sada neobjavljene kritičarske tekstove sa vrcavim pamfletističkim primesama, dobićemo novi pogled na srpsku međuratnu književnost. U tom smislu, od posebne važnosti su i tekstovi-svedočanstva o Aleksićevim književnim prijateljstvima sa I. Vojnovićem, B.Tokinom, S. Krakovim i drugim književnim akterima. Delujući kao vezni igrač u književnim poljima Kraljevine Jugoslavije, on je kroz uporedne prikaze žanra u razvoju – putopisa (R.Petrović, M. Crnjanski), kroz podršku prevodilaštvu (N. Jovanović), koje je zbog autorskih prava bilo u ozbiljnoj krizi, pokazao da je bio pionirska i više nego značajna figura srpske književnosti. Stoga ova knjiga predstavlja uvod u zasluženu, konačnu, zaokruženu, višestruku demarginalizaciju Dragana Aleksića. dr Vladimir B. Perić

Pred čitaocima je kapitalna knjiga iz pera značajnog književnika i filmskog reditelja Živojina Pavlovića koja na sasvim originalan način, svojstven velikom duhu, tematizuje odnos stvarnosti i umetničkog dela. Reč je o drugom, proširenom izdanju knjige Belina sutra koje sačinjavaju tekstovi koji su u celosti preuzeti iz izdanja prvobitno objavljenog u beogradskoj „Prosveti” 1983. godine (posvećenog umetnicima Tomislavu Mijoviću, Ljubi Popoviću, Vitomilu Zupanu, Aleksandru Tišmi, Dušanu Makavejevu, Ljubodragu Jankoviću Jaletu), kao i naknadno dodati: tekst „Zračenje iz senke” (posvećen Milanu Kašaninu) i četiri teksta u okviru celine Paleta posvećene značajnim ličnostima iz domena slikarske umetnosti, u kojoj se kao glavni junaci pojavljuju Ratko Lalić, Petar Omčikus, Rade Marković i Uroš Tošković. * „I kao što prema sredstvima izražavanja raznorodnih, umjetničkih ličnosti Pavlović nema predrasuda, pošto se ne radi ni o umjetnicima koji se služe sličnim izražajnim sredstvima (likovna umjetnost, literatura, film), niti sličnim duhovnim pristupima životu i umjetnosti, autor nema predrasuda ni prema životno-spoznajnim određenjima onih o kojima meditira. Međutim, problem stvarnosti i određivanja te stvarnosti u umjetničkom delu, Pavlović shvata kao izuzetno složen fenomen koji u svakog od ovih umjetnika dobija nove dimenzije zavisno od snage talenta i duhovne moći. (…) Autor je, kao što je poznato, i sam, i na filmu i u literaturi, tragao za onim slojevima stvarnosti koji su dugo bili u našoj umjetnosti potisnuti u drugi plan: njegovo usmjerenje bilo je i ostalo u bici sa podsvjesnim… Pavlović smatra da su i svi ovi umjetnici doprineli da se taj svijet zaturenog i potisnutog života legalizuje u našem umjetničkom stvaralaštvu uprkos mnogim konvencijama. Pa i društvenim.” Vuk Krnjević

Ako bih pokušao da nešto kažem mladom piscu, ponovio bih savet Krilova: Rečenicu treba glačati dok ne prestane da bude dosadna. – Vladimir Pištalo

Dakle, kursevi kreativnog pisanja nisu i ne mogu biti odvojeni od kreativnog čitanja, ali takvog koje budućim piscima daje svaku slobodu, kao što i najpraktičniji praktični deo ovladavanja tajnama zanata (samo pisanje!) mora otvoriti punu slobodu eksperimentisanja, tj. iskušavanja raznolikih mogućnosti čarobne veštine zvane „umetnost jezika”. – Sava Damjanov U svetu u kojem je idealizma sve manje male zajednice profesora i studenata književnosti možda deluju anahrono, ali upornost i doslednost kojom se i dalje držimo literature možda nas čini bližim, otvorenim za prevazilaženje razlika, a sve u cilju očuvanja onog kontinuiteta u čiju smo se službu stavili. – Gorana Raičević

U svemu tome sam tek nešto ravnopravniji sagovornik, kurs je dobar tek onda kada i onaj koji ga je osmislio oseti promenu u mišljenju i tek onda kada mu u tom poliloškom ambijentu sine ideja koja mu inače u drugim prilikama nikada ne bi pala na pamet. To je onaj magični trenutak kreacije. – Mihajlo Pantić

…A đavo je Reč. I ona često misli sama protiv piščeve volje, čak i njegovog znanja. U tome je čar prokletstva jezika kao osoben izazov, ali i odgovornost čoveka u piscu. – Laura Barna Knjiga je udžbenik emocija, krivudav ali siguran put ka pravičnosti, no ona je pre svega objekat lepote. A da bi bila objekat lepote, nužno je da bude komad savršenstva. Vražji teška stvar. – Aleksandar Gatalica

Imanentna teorija književnosti je književnoteorijski ogled iz ontologije i aksiologije književne umetnosti – pokušaj inoviranja teorije književnosti, zasnovan na savremenim saznanjima i dostignućima sve tri discipline nauke o književnosti: teorije, književne kritike i istorije književnosti. To podrazumeva konzistentnu teorijsku artikulaciju, nikako ne eklektičko, bilo analitičko, bilo zbirno ili sintetičko obuhvatanje svekolike književnoteorijske misli, svih relevantnih teorijskih pravaca, učenja ili koncepata, a ni selektivni, kritički ili sasvim arbitrarni izbor jedne književne teorije i jednog teoretičara ili više njih, već izlazak iz zone eklekticizma i prelazak na artikulaciju jedne nove teorije književnosti postupkom kritičke teorijske kristalizacije. Autor je odabrao seriju svojih književnokritičkih i književnoistorijskih analitičkih radova, u duhu modernih viđenja književnosti, iz kojih se može izvesti jedan konzistentan književnoteorijski koncept – prolegomena za novu teoriju književnosti.

KAKOTEDRAGOST nije samo istoriografski značajan kolaž dela i svedočanstava Dragana Aleksića, jednog od naših najlucidnijih avangardista i najvernijih evropskih dadaista, već je i štivo u kojem se istinski uživa i koje se, za posebnu vrstu čitalaca, ne ispušta iz ruku. Iva i Gojko Tešić su nadahnutim priređivačkim radom objedinili na jednom mestu Aleksićeve eseje, memoare, poeziju, prozu, prikaze i sve fluidne žanrove što leže između; ovi tekstovi, zajedno sa očuvanim dadaističkim tipografskim inovacijama, vizuelnim signalima, te fotosima, fototipovima, skenovima, ilustracijama i instalacijama, svedoče ne samo o umetničkim svetonazorima jedne od najluđih epoha evropske umetnosti, već donose i intimne komentare i osvrte – neretko sočno tračerske – koji tvore jednu životnu i romanesknu, a ne striktno dokumentarnu sliku vremena. Onima koje zanimaju granične i krizne pojave u književnosti biće nemoguće da ovu kolekciju zaobiđu. Miloš Jocić Čuvene reči Gustava Malera da tradicija nije obožavanje pepela već prenošenje žive vatre nedvosmisleno se mogu odnositi na zajednički priređivački projekat Gojka Tešića i Ive Tešić, jer u ovoj žanrovski hibridnoj knjizi tekstova Dragana Aleksića, naslovljenoj upravo po njegovoj dadaističkoj kovanici, prepoznajemo još jedan značajan poduhvat da se književnoj istoriji vrati ono što je njen smisao i da se postignu njena nova interpretacija i artikulacija u savremenom vremenskom kodu i preovlađujućem senzibilitetu današnjice. Tako ova knjiga postaje čudesni spoj duha savremenosti sa onim što je „živo meso u tradiciji srpske kulture”. Žanrovski i tematski izazovna u rasutim dadaističkim impulsima „intelektualne kreativnosti”, ali pritom funkcionišući kao otvorena celina, ova knjiga ne samo da najavljuje jedan obuhvatniji poduhvat sabranih tekstova Dragana Aleksića, već kako to napominju i sami priređivači, postaje značajno svedočanstvo o evropskoj dimenziji Aleksićevog avangardnog stvaralačkog projekta. Snežana Savkić

U knjizi Opasne reči velika argentinska književnica Luisa Valensuela se na sebi svojstven, maestralan način bavi temom ženskog pisma i njegovog odnosa prema politici, erotici i mitu, s posebnim osvrtom na argentinske i latinoameričke društvenoistorijske prilike i književnu tradiciju, kao i širim temama vezanim za odnose moći u jeziku i funkcijom Tajne u književnosti kao svojevrsnog metafizičkog koncepta u delima velikih latinoameričkih pisaca poput Kortasara, Fuentesa i Klaris Lispektor.
Reči su opasne zato što mogu biti oruđa kako dominacije tako i subverzije a ženska književnost donosi nove mogućnosti za preispitivanje i oblikovanje stvarnosti upravo zahvaljujući viševekovnom potčinjavanju žene koje joj omogućava da pristupi patrijarhalnom logosu iz jednog novog ugla, sa mesta na kome je lakše steći uvid u mračnu stranu bića, gde uobrazilja deluje slobodnije a telo ustaje u pobunu i govori u ime onih kojima je toliko dugo reč bila uskraćena.
Polazeći od koncepta zazornog Julije Kristeve, Valensuela nudi jedno specifično viđenje pisanja telom u delima latinoameričkih književnica gde „naslađivanje odvratnošću“ otvara nove puteve spoznaje i promišljanja stvarnosti. Njeno shvatanje pisanja telom takođe je blisko vezano za konkretne okolnosti argentinske državne represije u doba diktature i za ideju da književnost mora biti izraz istorijskog pamćenja i borbe protiv nepravdi, što je vidljivo i u njenoj vlastitoj književnosti.
Vraćajući se zaboravljenim mitovima, prisvajajući zabranjeni jezik, boreći se protiv cenzure i autocenzure, podrivajući književni kanon, kao što sama Valensuela čini kada preosmišljava Peroove bajke i pretvara ih u izraz ženske slobode i pobune, književnice osvajaju nove slobode na svim poljima i za sve nas.
Prevela sa španskog Ana Marković