ROMANI

Ostvarujući svoju nemerljivu prosvetno - kulturnu misiju, Zavod za udžbenike je u okviru svoje biblioteke koju predstavljaju sabrana ili izabrana dela naših velikana, objavio osam tomova Izabranih dela Mihajla Pupina Idvorskog. Pored poznate autobiografije Od pašnjaka do naučenjaka, za koju je dobio i Pulicerovu nagradu, ova izabrana dela sadrže i Pupinove monografije, patente koje su mu doneli slavu, kao i predavanja i članke, kao i one koji svedoče o njegovom političkom i nacionalnom radu. Mihajlo Pupin je još za života bio nosilac velikog broja priznanja i titula počasnog doktora nauka, a od 1958. godine, u Sjedinjenim američkim državama, za posebne zasluge dodeljuje se medalja sa njegovim imenom. Isto tako, o čemu svedoče ova Izabrana dela, presudna je bila upravo Pupinova uloga, da njegov rodni Banat ostane u granicama tadašnje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

Mihailo Petrović Alas bio je osnivač naše matematičke nauke, ali i vaspitač i učitelj čitavih naraštaja naših matematičara. Sa izvora velike nauke, francuske matematike s kraja XIX veka, on je usvojio mnoge nove ideje koje vode ka stvarnom napretku nauke. On je jedini srpski matematičar koji je ušao u krug sto najznamenitijih Srba.

Kada je Josif Pančić(1814-1888), na nagovor Vuka Karadžića 1846. godine došao u Srbiju, niko ga nije poznavao. Ali, kada je tu, 42 godine kasnije preminuo, bila je to u Srbiji do tada nezapamćena opštenarodna žalost. Narod je oplakivao svog velikog prijatelja i učitelja, a posebno 34 generacije Liceja i Velike škole, koje Pančić svojim životom i radom podučavao nauci, dužnostima, ali pre svega, ljubavi prema narodu i otadžbini. Josif Pančić je bio jedan od najobrazovanijih ljudi Evrope svog vremena, začetnik gotovo svih prirodnih nauka u tadašnjoj Srbiji, veliki srpski rodoljub, osnivač i učesnik u radu brojnih naših kulturnih i naučnih ustanova, učitelj mnogih generacija mladih naučnika. Bio je lekar, botaničar i prvi predsednik Srpske kraljevske akademije. Otkrio je novu vrstu četinara, koja je upravo po njemu i dobila ime Pančićeva omorika. Po njemu je ime dobio i najviši vrh kopaonika - Pančićev vrh, na kome se nalazi mauzolej sa njegovim posmrtnim ostacima. Odajući zahvalnost sveukupnom doprinosu Josifa Pančića za srpsku nauku, i uzimajući u obzir ugled koji je uživao u srpskom narodu, Zavod za udžbenike je objavio njegova Sabrana dela u deset knjiga, čiji je značaj poseban za generacije koje tek dolaze.

Kosta Nikolić i Bojan B. Dimitrijević, naši poznati istoričari mlađe generacije, na osnovu višegodišnjeg istraživanja, sačinili su biografiju najosporavanije ličnosti u srpskoj istoriji XX veka. U ovoj knjizi otkrivaju se nove činjenice o Mihailovićevoj vojnoj karijeri, usponima i padovima u službovanju, porodici, prijateljima, ličnim shvatanjima...

Branislav, Brana Petronijević (1875-1954) kao najistaknutiji filozof u Srba, je najznačajnije uticao na profilisanje filozofskih orijentacija i struja, rasprava i sporova, i lično veoma doprineo znatnom porastu filozofskog života u našoj sredini. Kao izuzetno svestrana i obdarena ličnost, Petronijević razvio veliku delatnost na popularizaciji nauke i filozofije, pišući brojne eseje i feljtone u stručnim ali i popularnim časopisima i novinama. Najpoznatiji među njima, su svakako oni o velikim filozofima (VII tom ovog izdanja) koji su doprineli popularizaciji filozofije u nas, ali doneli i veliki ugled i širu popularnost i samom Petronijeviću. I samim svojim životom, svojom predanošću filozofiji i nauci i uzdizanjem iznad egzistencijalnih problema svakodnevnice, Petronijević je takođe doživeo svojevrstnu popularnost. Tu mu, kako je primetio Bertrand Rasel ni antički stoici nisu bili ravni. Zbog toga se oko našeg najvećeg filozofa lako isplela anegdotsko-mitska slika, koja je najmanje bila lišena istine. A ta istina, da je taj naš velikan i usamljenik. Strogi analitičar i u isti mah pesnički nežna duša, kao nacionalna veličina, ipak skončao u bedi i siromaštvu. Ovo izdanje Izabrani dela, sadrži dvanaest tomova stvaralaštva Branislava Petronijevića: Metafizičke rasprave; Principe metafizike I; Principe metafizike II; Teoriju saznanja; Od Zenona do Bergsona - članci i studije iz istorije filozofije; Istoriju novije filozofije; Spise iz praktične filozofije; Psihologiju; Prirodnjačke spise; Naučene spise(matematika,mehanika, fizika); Rezime filozofskih i naučnih radova i Autobiografiju, pisma i prepisku Branislav Petronijević je bio redovni profesor Velike škole i Univerziteta uj Beogradu i redovni član Srpske kraljevske akademije. Rođen je u selu Sovljak kod Uba, gde mu se i danas nalazi bista. U Valjevu, gde je završio gimnaziju, proglašen je za najznačajniju ličnost tog kraja svih vremena.

DNEVNIK JEDNOGA NIKOGA 1. deo (1942 - 1946)

DNEVNIK JEDNOGA NIKOGA 2. deo (1947)

Među hercegnovskim rukopisima, nakon njegove smrti, pronađen je rukopis „Dnevnik jednoga nikog, pisan od 1942, pa sve do 1947. godine. Ovaj rukopis je praktično bio nepoznat skoro šest decenija, i prvi put je objavljen kao dodatak Sabranim delima Branka Lazarevića, u izdanju Zavoda za udžbenike. Dnevnik jednoga nikoga, to obilje lucidnih i posebnih zapažanja jednog od najznačajnijih srpskih intelektualaca svog vremena, je danas nezaobilazno delo za potpuno razumevanja dramatičnih i potresnih događaja sredinom prošloga veka. I to ne samo za istoričare, već pre svega za one koje interesuju događaji i procesi koji su obeležili kulturnu i književnu epohu u proteklom veku.

Ovaj pisac bekstva i traženja spasa, čiji je junak opijen samoćom, koja ga, sa neurozom uništava, kroz istog Žana Dezesenta, već se interesuje za natprirodno i neobično, za spiritualno i sl. Vidljiv je njegov prezir i odvratnost prema vulgarnosti i osrednjosti svake vrste... Knjiga „Na putu” opisuje Uismansovo traženje, njegovo preobraćanje u katolicizam i kraj njegovog duhovnog putovanja. - Mihailo Pavlović

Uoči prošlogodišnjeg beogradskog oktobarskog sajma knjiga, u čast glavnog gosta ovog sajma - Portugalije, objavljen je niz prevoda sa portugalskog jezika, među kojima se po značaju posebno izdvaja Antologija portugalske kratke priče, koju je priredila i prevela Jasmina Nešković, koja kao prevodilac, već tri decenije predano radi na razvijanju veza i odnosa sa portugalskom književnošću i kulturom. U ovaj antologijski izbor uvrštena su vrhunska pripovedačka ostvarenja najznačajnijih autora savremene portugalske književnosti. Bez obzira na osobene i različite stvaralačke pečate, sve priče iz Antologije mogu se podvesti pod jedan zajednički imenitelj. Sve one, naime, govore o otuđenosti, o teskobi življenja, o egzistencijalnom položaju jedinke u svetu. Sve su to priče apsurda i mučnine, kroz koje provejava suštinski pesimizam, karakterističan ne samo za celokupnu portugalsku književnost već i za portugalski mentalitet uopšte.

Za ovu autobiografiju, napisanu na engleskom jeziku, Mihajlo Pupin, svetski priznat naučnik, rodom iz banatskog Idvora, dobio je 1924. godine Pulicerovu nagradu i tako postao prvi Srbin ovenčan ovim prestižnim priznanjem. Neki delovi knjige decenijama su lektira u američkim školama, a u novije vreme i kod nas. Delo je prevedeno na mnoge svetske jezike (nemački, francuski, ruski, italijanski, japanski...). U nemačkom izdanju piše da se knjiga mora dati u ruke učenicima jer je najbolji moralni obrazac koji treba slediti.

Jedna od čuvenih Pupinovih misli iz ove autobiografije glasi: „Porazi su samo kratka odmorišta za buduće pobede”.

Lajon Fels je u Vašington postu (The Washington Post) 1935. godine napisao: „Priča Pupinovog života, koju je sam ispričao u svojoj autobiografiji, uzbudljiva je kao i bilo koje naučno otkriće; i otkriće je jedne od najšarmantnijih i najljubaznijih ličnosti XX veka.”

Poslednja, peta knjiga Sabranih dela našeg najznačajnijeg savremenog dramskog pisca, akademika Dušana Kovačevića, sadrži i četiri poslednja njegova dramska teksta: Ponoćna pošta; Generalna proba samoubistva; Život u tesnim cipelama i Kumovi. I ova dela, nastala u periodu i okolnostima, koja su značajno i sudbonosno promenila društvenu i ličnu životnu paradigmu, ne samo autoru, pokazuju i potvrđuju zašto se Dušan Kovačević može smatrati nastavljačem središne komediografske linije u srpskoj književnosti, koju je započeo Sterija, a slavu joj u zemlji, ali i u inostranstvu, doneo Branislav Nušić, da bi joj u periodu od 1945. do 1990. godine, poseban ton dao Aleksandar Popović. Tu liniju komične atmosfere i satiričnog tona, na poseban način je nastavio mladi student dramaturgije Dušan Kovačević, koji je već svojim komadima oduševio publiku i duboko zamislio kritičare. Svedočeći o svakodnevnima mukama našeg čoveka, u nenaklonjenim dnevnim vrtlozima istorije, o njegovim sklonostima i manama, o njegovim pokušajima da se u svemu snađe, Kovačević je otkrio i kaptirao neočekivane duhovne izvore sveta u kojem odrastao i uzdigao ga nad mnogim svetovima. Zato su mnoge replike iz njegovih drama danas opšta mesta u svakodnevnom razgovoru na srpskom jeziku, a njegove drame najvažniji uvidi o duhu vremena i sveta, koji se protegao do današnjih dana.

Dramski opus Dušana Kovačevića, obeležio je ne samo zlatno vreme beogradskih pozorišta, od kojih je jedno nosilo nezvaničnu titulu „najavangardnijeg na Istoku. Kovačević je pored toga bio dramaturg na beogradskoj televiziji, zatim i profesor na Odseku za dramaturgiju na beogradskoj pozorišnoj akademiji. Bio je i reditelj filmova na osnovu sopstvenih scenarija. Dugo je bio i na čelu jednog od najpoznatijih beogradskih teatara. U predgovoru ovih Sabranih dela, kao najvažniji razlog za nastajanje ovih dramskih tekstova, Kovačević navodi - ljudski osmeh. Smeh u njegovim tekstovima nije ni lak ni lagan, niti je sam autor do njega tako i dolazio. Ali celokupno originalno Kovačevićevo delo je suštinski ozareno ljudskim smehom i to je sigurno jedan od najvećih razloga što će ono nadživeti vreme u kojem je nastalo. U četvrtoj knjizi Sabranih dela Dušana Kovačevića nalaze se drame koje su obeležile kraj proteklog i početak ovog veka, vreme koje mu je dalo novi stvaralački impuls, ali jarko i obeležilo naše živote.

Dušan Kovačević, sem što je uživao simpatije i opštu popularnost kod pozorišne i filmske publike, postavši najpre dopisni, a 2010. godine i redovni član Srpske akademije nauka i umetnosti, ostvario je tako i najviše i najveće priznanje koje u nas, neko ko se bavi stvaralaštvom i umetnošću, može osvojiti. Jedan od razloga je i u činjenici da je za razumevanje novije istorije našeg društva dovoljno pogledati ili pročitati neku od najznačajnijih Kovačevićevih drama. One su tako postale važnije i ilustrativnije od hiljada stranica naučnih studija raznih vrsta o tom periodu. Duh vremena koji je svoje veliko istorijsko finale doživeo znamenitim padom berlinskog zida, Kovačević je na izuzetan način oslikao u „Profesionalcu“, koji mu je doneo novu slavu i razna izvođenja širom sveta. U trećoj knjizi sabranih dela, sem ove drame nalaze se i : Sveti Georgije ubiva aždahu, Klaustrobična komedija i Urnebesna tragedija.

Za četiri ipo decenije svog rada, Dušan Kovačević je doživeo najvažnije, i to raznih vrsta, satisfakcije na koje uopšte jedan pisac može da računa. Bio je miljenik publike, prvenstveno. Njegovi tekstove dali su najvažniji i najuverljiviji dah jednog tako osobenog beogradskog pozorišta, kakav je bio Atelje 212, i to u svom zlatnom periodu. Bio je miljenik i novih medija koji su osvajali svet i nas, upravo u vreme kada se sam Kovačević počeo uspinjati ka slavi dramskog pisca, kakvu je u srpskoj književnosti imao samo jedan Branislav Nušić. Televizija i film učinili su Kovačevićeve izmišljene likove stvarnijim od mnogih koji su zaista postojali u našim životima. Porodice Topalovića, Čvorovića, Radovanova, i dalje žive tu oko nas, i u nama, zahvaljujući Dušanu Kovačeviću. U drugoj knjizi njegovih Sabranih dela, pored Balkanskog špijuna, nalaze se i drame: Proleće u januaru, Limunacija i Sabirni centar.

U uglednoj Zavodovoj istorijskoj biblioteci „Jazon“, nedavno je objavljena studija Andreja Vujnovića posvećena životu i delu jednog od najznačajnijih srpskih istoričara umetnosti u drugoj polovini XX veka, Svetozaru Radojčiću. Sam autor je poziciju Svetozara Radojčića odredio ocenom da niko od srpskih istoričara umetnosti, ni pre ni posle njega, nije imao ni širinu ni dubinu naučnog zahvata, kao on. Zbog toga ova povest o jednom velikom imenu srpske istorije umetnosti predstavlja novi i veoma zanimljivi susret sa najznačajnijim spomenicima i u svetu čuvene srpske srednjovekovne umetnosti. Ova studija je sem toga i povest o poznatoj Katedri za istoriju umetnosti na beogradskom Filozofskom fakultetu.

Otuda na ovim stranicama imamo i podsećanja na toliko značajne ličnosti iz beogradskog, srpskog, i jugoslovenskog akademskog života, naše umetnosti i kulture. Interesantna svedočenja, ne lišena humora i anegdota, podsećaju u ovom delu i na jedan toliko značajan period naše kulture i društva uopšte, čija se istorija ne može zamisliti bez ličnosti kakav je, između ostalih, bio i Svetozar Radojčić

Ovo delo je nastalo kao piščeva sinteza uveliko najavljivanetelevizijske serije o albanskoj Golgoti srpske vojske. Namerapoznatog dramskog pisca Radoslava Pavlovića bila je da vek odtragičnih istorijskih događaja kada je srpska vojska prekoalbanskih gudura potražila svoj spas na Vidu i Krfu, tu Golgotupredstavi kroz biografiju tadašnjeg regenta i budućeg prvogjugoslovenskog kralja ujedinitelja, Aleksandra I Karađorđevića. Upiščevoj i, pre svega drami srpskih junaka, događaji se kondezuju,a stavovi istorijskih ličnosti su naglašeniji, i ne samo zbog togajasniji. Dva lika ipak se izdvajaju, Stanislav Krakov i Aleksandar I,ali tu su i Nikola Pašić, Apis, Aleksandrov deda, crnogorski kraljNikola I Petrović, Milan Stojadinović i drugi. Ovaj tekst donosi ineke manje ili skoro potpuno nepoznate istorijske događaje, kao štoje, na primer, streljanje srpskih vojnika kod Plavskog jezera,razmišljanja Crnorukaca o državnom udaru, ili nebrigedržavnih vlasti o izbeglicama. Ipak, u centru piščeve naracije jelična hrabrost mladog regenta i njegova patnja pri prelazu srpskihtrupa preko albanskih planina. Kraj je posvećen transportu vojnikana grčku obalu i Solunski front.

U godini u kojoj je Srbija državnim programom, posebno obeležila veliki jubilej Milanskog edikta, Zavod za udžbenike je objavio delo američkog profesora antičke i srednjovekovne istorije, Čarlsa Metsona Odala, Konstantin i hrišćansko carstvo, za koje se već sada može reći da će još dugo biti ključno delo u proučavanju istorije Rimskog carstva, ranog hrišćanstva i Vizantije. U ovoj biografskoj pripovesti, Odal daje detaljan prikaz života i dela prvog hrišćanskog cara Konstantina Velikog (273-337). U živopisnom pripovedanju i sjajnoj istorijskoj analizi, Odal predstavlja Konstantinov dolazak na vlast usred krize rimskog društva na zalasku, a zatim njegov lični preobražaj u hrišćanina i pokrovitelja hrišćanske vere. Ovo je do sada, svakako, najpotpuniji portret Konstantina, cara koji izgradnjom crkava u Rimu, Jerusalimu i Konstantinopolju, preobrazio rimsku pagansku državu u hrišćansko carstvo srednjovekovne Vizantije.

Peta knjiga Jaše Almulija, koji se od početka devedesetih posvetio dokumentovanju Holokausta. Objavio je knjige čiji su tiraži odavno rasprodati („Živi i mrtvi”, „Jevrejke govore”, „Jevreji i Srbi u Jasenovcu”)

evropski putopisi i reportaže

Nova biografija Isaka Njutna koja otkriva izuzetan uticaj koji su studije alhemije imali na najveća naučna otkrića. Majkl ovom knjigom uništava mitove o životu Isaka Njutna i otkriva portret naučnika kao poslednjeg čarobnjak.

Knjiga Život na ledu Borislava Pekića predstavlja izuzetno zanimljive dnevnike s kraja 1982. i iz 1983. godine koji su u audio-zapisu ostali posle Pekićeve smrti. Njih je za štampu pripremila gospođa Ljiljana Pekić. Ti dnevnici polemičke intonacije pisani su u formi ogleda i eseja, intervjua i komentara. Njihovu osnovu predstavlja podsticajna, otvorena i kritička autorova misao. Ona je usredsređena na ključna pitanja društvenog, političkog i kulturnog života u Jugoslaviji od kraja Drugog svetskog rata do osamdesetih godina 20. veka.Pekićevi dnevnički zapisi su jedna vrsta sokratskog dijaloga sa idejama i piscima. Neki od njih, kao Miroslav Krleža i Milovan Đilas, ostavili su vidljiv trag ne samo u književnosti, već, jednako, u književnoj ideologiji i društvenom životu pomenutog razdoblja. Smisao Pekićevih rasprava jeste u poricanju autoritarnog i dogmatskog duha i zalaganju za vrednosni sistem u kojem će recidivi totalitarizma i demokrature biti zamenjeni istinskim slobodama i demokratskim preporodom društva.

Drama “Razvojni put Bore Šnajdera” proglašena je polovinom devedesetih od žirija kritike za najbolju srpsku dramu druge polovine dvadesetog veka. U njoj pisac prati nekoliko relacija, od kojih su najvažnije socijalistički društveni milje, u kome se uspinju nesposobni i za poslove nepripremljeni karijersti, ocrtani sukob društvenog i privatnog posla, kao i susret malog, anonimnog čoveka sa ideologijom i njenim jezikom i zakonima.
Dramom “Mrešćenje šarana” Popović (1929-1996) dostiže vrhunac društvene kritike u svom opusu. U središtu drame javlja se 1948. godina, sa svim ideološkim, socijalnim i ljudskim traumama koje je sobom nosila.
“Čarapa od sto petlji” je urnebesna povest u kojoj se uprizorava niz grotesknih scena sa temom mentaliteta i karaktera.

Njegov najgori neprijatelj je protok vremena: jer, na taj način ljudi koje on širom sveta progoni, umiru nekažnjeno prirodnom smrću, od starosti. On je poslednji lovac na naciste: Efraim Zurof, istoričar rođen 1948. u Njujorku, stručnjak za istoriju šoe i od 1986. direktor Centra Simon Vizental u Jerusalimu.Počev od 2002, otpočeo je široku kampanju nazvanu "poduhvat Poslednja prilika". Cilj mu je da otkrije što veći broj nacista u Evropi, pre nego što bude prekasno. Do danas je Efraim Zurof pronašao, u 22 zemlje, ukupno 2.884 lica osumnjičenih da su bili nacisti ili njihovi saučesnici. Ovu potragu bez predaha smatra zadatkom kojim odužuje dug istoriji i sećanju na žrtve.