JEZIK I KNJIŽEVNOST

Ivo Kara-Pešić
(1976, Beograd)
Filozofski je pisac, prevodilac i pesnik.
Jedan je od osnivača dubrovačke nevladine
organizacije Kinookus, čiji su projekti
usmereni na multidisciplinarno i održivo
promišljanje kulturnog i prirodnog nasleđa.
U slobodno vreme sadi drveće i
svira saksofon.
Ona kaže:
uvek u detinjstvu imaš neku drugaricu
koja te vuče da radiš opasne stvari
da skačeš s visokih stena
da roniš duboko
da se kupaš po velikim talasima
da hodaš po rubu terase desetog sprata solitera
da kradeš u prodavnici
da se pentraš na drveće
da odgovaraš bezobrazno starijima
i voziš bicikl kao luda
da se ljuljaš toliko jako da zamalo poletiš
da zadržavaš dah dok ti se ne zavrti u glavi
onda u jednom trenutku skupiš hrabrost da joj kažeš ne
i tvoj život postane predvidiv i mlak.

Rečnik žargona i kolokvijalnog govora srpskog jezika Borivoja Gerzića pruža preko 10.000 reči i izraza uz stručno leksikografsko uređenje. Ovo monumentalno delo donosi jedinstvenu leksičku bazu koja obuhvata sav kolokvijalni i žargonski govor od prvog rečnika Dragoslava Andrića iz 1974. godine pa sve do današnjih dana. Autor je decenijama prikupljao, analizirao i klasifikovao izraze, ne samo savremene već i arhaične, vodeći računa da budu zabeleženi u svom pravom obliku i kontekstu. Svi pojmovi u rečniku nose akcenatske oznake, leksičke etikete i primere upotrebe, što omogućava korisnicima da u potpunosti razumeju značenje i primenu izraza. Ova verzija rečnika nije samo dopuna, već potpuno nova i stručno uređena knjiga, nastala uz saradnju i recenzije vodećih domaćih i stranih leksikografa. Na ovaj način čitaoci dobijaju neprocenjiv uvid u bogatstvo i slojevitost srpskog jezika, naročito njegovog neformalnog i žargonskog segmenta.

Biografija profesora Mladenovića jedinstvena je poruka čoveka koji je proživeo čitavo jedno stoleće i pripadao samoj našoj intelektualnoj eliti. Ona istovremeno svedoči o njegovom relativnom „neprisustvu” i „nevidljivosti” u kulturnoj i naučnoj javnosti njegovog/našeg vremena (u obrnutoj koliko objektivne činjenice radne biografije to pokazuju).

Pred čitaocima je kapitalna knjiga iz pera značajnog književnika i filmskog reditelja Živojina Pavlovića koja na sasvim originalan način, svojstven velikom duhu, tematizuje odnos stvarnosti i umetničkog dela. Reč je o drugom, proširenom izdanju knjige Belina sutra koje sačinjavaju tekstovi koji su u celosti preuzeti iz izdanja prvobitno objavljenog u beogradskoj „Prosveti” 1983. godine (posvećenog umetnicima Tomislavu Mijoviću, Ljubi Popoviću, Vitomilu Zupanu, Aleksandru Tišmi, Dušanu Makavejevu, Ljubodragu Jankoviću Jaletu), kao i naknadno dodati: tekst „Zračenje iz senke” (posvećen Milanu Kašaninu) i četiri teksta u okviru celine Paleta posvećene značajnim ličnostima iz domena slikarske umetnosti, u kojoj se kao glavni junaci pojavljuju Ratko Lalić, Petar Omčikus, Rade Marković i Uroš Tošković. * „I kao što prema sredstvima izražavanja raznorodnih, umjetničkih ličnosti Pavlović nema predrasuda, pošto se ne radi ni o umjetnicima koji se služe sličnim izražajnim sredstvima (likovna umjetnost, literatura, film), niti sličnim duhovnim pristupima životu i umjetnosti, autor nema predrasuda ni prema životno-spoznajnim određenjima onih o kojima meditira. Međutim, problem stvarnosti i određivanja te stvarnosti u umjetničkom delu, Pavlović shvata kao izuzetno složen fenomen koji u svakog od ovih umjetnika dobija nove dimenzije zavisno od snage talenta i duhovne moći. (…) Autor je, kao što je poznato, i sam, i na filmu i u literaturi, tragao za onim slojevima stvarnosti koji su dugo bili u našoj umjetnosti potisnuti u drugi plan: njegovo usmjerenje bilo je i ostalo u bici sa podsvjesnim… Pavlović smatra da su i svi ovi umjetnici doprineli da se taj svijet zaturenog i potisnutog života legalizuje u našem umjetničkom stvaralaštvu uprkos mnogim konvencijama. Pa i društvenim.” Vuk Krnjević

U kratkim, jezgrovitim pevanjima, pesnikinja nas vodi u svet koji je iskrivljeni odraz našeg poimanja „realnosti“ i, samim tim, mnogo bliži stvarnosti no što se čini na prvi pogled. Naime, savremeni svet postaje sve više dvodimenzionalan a s njim i psihološka i duševna dubina ljudi. Nije ni čudo što je simbol takvog sveta upravo kartonski čovek, navodni muž, nadrealistička pojava koja kao da je izrezana sa nekog bilborda. Okrećući lični i porodični život glavne junakinje Kartonskog čoveka na tumbe, vešto baratajući efektnim rečima, autorka uspeva u onom što je velika retkost u našoj književnosti: da bude satirična ali da zadrži ozbiljnost i kvalitet svog dela kojem ćete se sigurno vraćati.

Na knjigu „Ogledi iz književne morfologije“ može se gledati kao na jedinstven pokušaj da se značenju i vrednosti književnog dela priđe preko oblika, preko onoga što se u nauci o književnosti još od antike smatra jedinm od najpouzdanijih polazišta za klasifikaciju književnih dela. Jasno i pregledno izlažući teorijsku osnovu svog pristupa, autor za predmet analize uzima dela klasika srpske književnosti (Janko Veselinović, Ivo Andrić, Miloš Crnjanski, Branko Ćopić, Vasko Popa, Dušan Radović, Dragoslav Mihailović, Ljubomir Simović, Matija Bećković, Radovan Beli Marković), podjednako ubedljivo tumačeći i prozna i pesnička ostvarenja. Pokazujući kako se povezuju oblik i značenje u književnom delu, Radivoje Mikić nastoji da, ukazivanjem na stvarne odlike književnih dela, analitički dokaže u kojoj meri je umetnička vrednost u književnosti neposredno vezana za pravi izbor književnog oblika.

„Ogledi iz književne morfologije“ su zbog toga nastali u saglasju sa onim što su, istovremeno, rezultati velikih književno-teorijskih škola novijeg doba, ali i nasleđe srpske nauke o književnosti, posebno onog njenog smera koji reprezentuju Ljubomir Nedić i Bogdan Popović, utemeljivači moderne srpske nauke o književnosti.

Na srpskom pesničkom nebu zasjala je nova zvezda: Milivoj Ćuk. Pesnik Ljubavi. (...) U trodelnoj („troičkojˮ) zbirci Sve je tu. Verujem da ćemo iščitavajući to Sve u Ćukovim stihovima postajati bolji i plemenitiji. Časlav Ocić

Nova zbirka poezije našeg proslavljenog neoavangardiste Radivoja Šajtinca.

Pompeja je zadiranje, infiltracija u ONO što očima ne može da se vidi, praiskustvo, klesanje reči u ritmove, smislove i parasmislove, prefinjena tenzija na asocijativnom raskršćima, šeretsko pevušenje nestajanju u lice. Ona svedoči o lakoći napora iskazivanja, konstitucije stiha kao verbalne arhiformule koju nije moguće hijerarhijski podrediti. A nije ni uputno pokušati. Šajtinac Pompeje jeste čovek koji peva pre i posle vlastite poezije, onaj koji se razobručio, raspojasao, razbaškario, raz, raz, raz, razneo i privid interne poetičke konvencije koju je sam decenijama gradio. I tako uspeo da bude sopstvena naredna inkarnacija, sebi na očigled.

Dobitnik nagrade „Despot Stefan Lazarević“

Najšašaviji bogataš Srbije svih vremena

Oduvek je bilo bogataša ovakvih i onakvih, ali takvog kao što je početkom 20. veka bio junak ove knjige – Srbija teško da će ikada više imati.

Iako ga je rođeni stric, Josif J. Kurtović, jedan od najbogatijih Srba tog doba, izbrisao iz testamenta, na kraju, kako to najčešće biva kada život režira i piše romane, celokupno nasledstvo slilo se baš njemu u ruke – jedinom izopštenom iz stričevog zaveštanja – Mihailu Kurtoviću zvanom Cuker Laza!

Na veoma neobičan i do tada neviđen način Laza je počeo da rasipa svoje blago uveseljavajući ljude oko sebe, kupujući svakojake poklone i znanima i neznanima, pomažući mnoge, a posebno Univerzitet u Beogradu, Srpsku pravoslavnu crkvu, razna kulturno-umetnička i naučna društva... Sve je to radio u tolikoj meri i uz takve propratne postupke da je pitanje njegovog trošenja novca sud razmatrao čak sedamnaest godina, pri čemu je trinaest različitih medicinskih komisija sa ukupno 53 najčuvenija lekara Kraljevine Jugoslavije pregledalo Lazu tragajući samo za jednim odgovorom na pitanje: da li Mihailo Kurtović jeste ili nije „sumasišavši“.

Ova knjiga otkriva brojne interesantne detalje iz života ovog neobičnog i danas skoro sasvim zaboravljenog ekscentrika koji je ostavio dubok trag u istoriji svoga grada, ali i zemlje čija je štampa nadugačko i naširoko pisala o njemu.

Zbirka Ja svako Borivoja Gerzića zaokružen je pesnički poduhvat koga čine zrele, crnohumorne, opore i onespokojavajuće pesme.

U njihovom središtu se nalaze promišljanja na ontološke teme (život je slepa volja za nečim / nasuprot ničemu / secikesa... nebo je praznina), fragmenti svakodnevice (događaje merimo po / njihovim posledicama), kao i serija snova (trampu je supruga zabranila da puši / on ulazi u drveni poljski ve-ce…). Vrlo su suptilni tračci povezanosti sa Biblijom (od potopa do Knjige postanja iz pesme koja otvara rukopis). Posebno je dobra navodna pomirenost sa nemirom, a u njenom korenu nalazi se još veći nemir.

Komunikativni i neposredni, stihovi su lišeni svake patetike i opštih mesta, dok neočekivan zaokret ka ironizaciji religijskog iskustva pred kraj knjige daje čitavoj zbirci dodatni kvalitet (oci na nebesima / volite jedni druge... ako će jednog dana sve / nestati, koji je smisao / postojanja? / nestajanje? / ne-stajanje?). Zbir reskih, iskupljujućih momenata!

U ovoj knjizi autor vraća Svetislava Stefanovića u istoriju srpske književne kritike, stavlja ga na mesto između kritike Laze Kostića i kritike Stanislava Vinavera i izučava ga kao ostvarenu ličnost. To izučavanje ima tri smera: prvi, specifičan odnos prema književnoj kritici, slobodnom stihu i prevrednovanju naše književne prošlosti; drugi, ka analizi odnosa s autorima koje je Stefanović odabrao po srodnosti (počevši od Laze Kostića, čiji je uticaj nesporan i velik, preko Stanislava Vinavera, pa do onih koji se nisu odazvali Stefanovićevoj ideji za rušenje „starog“, kao što su Dimitrije Mitrinović i Isidora Sekulić; treći, traženje konkretnog konteksta za Stefanovićev tekst „Uzbuna kritike i najmlađa moderna“).

O POETICI I POEZIJI BRANKA MILJKOVIĆA

"Sada znamo i ono što se donedavno nije moglo znati: Đura Daničić je na pisanju i poboljšavanju svog spisa o estetici radio istrajno.
Sa pripremama se počelo odavno. Kada sam 1961.godine objavio knjigu Đure Daničića Lekcije iz estetike – pokušaj rekonstrukcije, bio sam nabeđen od strane Dragana J. Jeremića da sam umesto nastavnikovog teksta objavio samo đačke beleške sa njegovih predavanja. Tim povodom smo vodili polemiku.

U Državnom arhivu Srbije imao sam sreću da otkrijem jedan, zaturen, prepis spisa Đure Daničića sa temom Estetika. Dokumenat je pogrešno zaveden pod naslovom „Iz predavanja Jov.Boškovića na Velikoj školi PO,K62” i obuhvata pet tabaka na 18 strana. Posle paragrafa 62. napi- sano je – kraj – i stavljen potpis prepisivača: K Petrović, pravnik II god. Beograd 14/12 862 god”. Kosta Petrović je bio Daničićev đak u Velikoj školi u Beogradu. Objašnjenje arhivske greške pružaju pisma Stevana Pavlovića (v. Ivo 8 Estetika Đure Daničića Tartalja Počeci rada na istoriji opšte književnosti kod Srba, 19, str. 95). Znalo se da su u pitanju tabaci koje je Daničić dao svojim slušaocima za učenje i spremanje ispita. A pomenuti Dragan J. Jeremić u knjizi Estetika kod Srba od srednjeg veka do Svetozara Markovića, 1989, pomenuće polemiku koju smo vodili i ostati uporan u svom tvrđenju.

Daničićev rukom pisani Program za estetiku (12. 9. 1864) ne ostavlja mesta nikakvoj sumnji u autentičnost doku- menta. Potvrdu za to donelo je objavljivanje arhivske građe Vladimira Grujića u Spomeniku Srpske akademije nauka i umetnosti 1987. U Grujićevom zapisu Daničićevo pisanje je verno preneseno. U Grujićevom zapisu Daničićevo pisanje je verno preneseno. Ali ono u nekim pojedinostima odstupa od starog snimka programa za estetiku. Tako u starom tekstu ne behu zastupljene reči reljef (nego jedino relijev), ni slikarstvo (pored piktura).
Nije li takva korigovanja Daničić morao izvesti posle davno načinjenog snimka!"


Beograd, juni 2019. Ivo Tartalja

Tačka gde se linija života okončava ponekad baca novo svetlo na dotadašnji život pojedinca. Montenj je rekao da se o jednom životu može suditi tek kad se zna njegov kraj i da onaj koji bi ljude poučio kako da umru, poučio bi ih i kako da žive. Ova knjiga sastoji se od vinjeta koje govore o poslednjim trenucima nekih poznatih ljudi (jer je njihovo umiranje uglavnom dobro dokumentovano). Ostaje da se vidi da li priče o njihovom odlasku bacaju drugačije svetlo na njihovo delo (ili ga smrt ipak ne dotiče) i da li, ovako sakupljene zajedno, govore nešto više o ljudskoj sudbini (ili je reč samo o krajnje šarolikoj koreografiji moriendi bez ikakvog posebnog smisla).

Raznolikost čina umiranja (kao i raznolikost življenja), može da govori i o nečemu drugom: da su sve to samo manifestacije jedne pojave s bezbrojnim (ovozemaljskim) maskama. Pojedinačan život uvek se gasi, vrsta kao da traje; lično je bezvredno (opšte možda nije) i, na čudan način, lično nastavlja da bivstvuje kroz opšte. Epiktet je, opet, davno napisao: „Smrt, izgnanstvo i sve strašne stvari svakoga dana neka su ti pred očima, i to poglavito smrt; i nikada ti neće pasti na pamet nijedna gadna misao niti ćeš žudeti za bilo čim što je neodmereno.

Kako ova knjiga nosi naslov Povijest svjetske književnosti, čitatelje će možda iznenaditi što nije nalik uobičajenim takvim priručnicima, a priložen joj je i dodatak koji se razlikuje kako u tematici tako i u načinu izlaganja. U njoj se u glavnom dijelu tek vrlo malo govori o izvaneuropskim književnostima, a o hrvatskoj književnosti i znatno više no što bi joj u tako uskom izboru moglo pripadati. Dodatak pak prije je svojevrsna metaforička konstrukcija razvoja moderne proze no prilog bilo kakvoj tradicionalnoj povijesti književnosti. Razlozi su takve strukture s jedne strane u praktičnoj namjeni, s druge u pokušaju da uz priručnički karakter knjige dodam i nešto od vlastitih shvaćanja povijesti književnosti, a s treće se barem u nekoj mjeri mogu i teorijski obrazložiti. Što se tiče ovoga posljednjeg, želim upozoriti na moj esej „Koncepcije povijesti svjetske književnosti“, koji je objavljen u Teoriji književnosti. Rječniku književnoga nazivlja, objavljenoj u prošloj mojoj knjizi ovog izdavača. Tamo sam, naime, pokušao objasniti kako držim da se povijest svjetske književnosti ne može napisati po uzoru na povijesti pojedinih nacionalnih ili nekako drugačije uže određenih povijesti književnosti, a niti na povijest drugih umjetnosti. Ključna je pri tome moja teza da se zbog raznolikosti jezika i širine obuhvata ne može ni zamisliti objektivistički prikaz cjelokupne građe svjetske književnosti, pa se svaki takav pokušaj svodi na projekciju. Takva pak projekcija proizlazi iz recepcije koju neka nacionalna kultura i posebno književnost nužno sadrži kada se radi o drugim književnostima, a kako je ona ograničena i znanjem autora te kulturom i književnošću kojima on pripada, ali i naporom da obuhvati što više od bogatstva svjetske književnosti, svaka se povijest svjetske književnosti, smatram, može opisati jednostavnom formulom: „moja je, naša i svjetska“.

Milivoj Solar

Zamke doslovnog prevođenja: Eventually nije eventualno, at the end of the day nije na kraju dana, censure nije cenzura, evidence nije evidencija, fabric nije fabrika... Lažni prijatelji su parovi reči ili grafema u dva jezika koja izgledaju ili zvuče isto (ili slično), ali imaju različito značenje. Lažni prijatelji predstavljaju veliki problem ljudima koji tek savladavaju strani jezik i usvajaju njegove reči, a zatim, predstavljaju problem i u sporazumevanju i komunikaciji.

Muku često muče i vrsni znalci stranog jezika, pa čak i profesionalni prevodioci, da nađu odgovarajući idiom, odnosno svakodnevnu govornu frazu na drugom jeziku. Tih izraza ima toliko mnogo i tako su specifični da će ih retko ko sve znati (ili ih se setiti kad zatreba), a pogotovu uspeti da nađe adekvatan idiom ili izraz na svom jeziku. Najbolji primer za to su titlovi na filmovima, gde doslovni prevod kakvog idioma često dovede do potpunog menjanja smisla ili bar "sušenja" dijaloga i gubljenja originalne arome.
Ovaj rečnik, sa preko 29.000 idioma, svakodnevnih izraza i poslovica, rađen je sa ambicijom da odgovori jednoj specifičnoj potrebi onih koji žele da što bolje ovladaju engleskim, a koju ne mogu sasvim da zadovolje opšti srpsko-engleski rečnici, mada i oni sadrže dosta idioma i fraza. Korisnik će u Rečniku naći preko 1.200 naših poslovica za koje je dat engleski ekvivalent.