LINGVISTIKA

Ne samo srpska stručna (lingvistička) javnost nego i šira javnost – kako i treba da bude imajući u vidu obim i značaj poduhvata – upoznata je s kapitalnim radom saradnika Odseka sa standardni jezik Instituta za srpski jezik SANU predvođenih dr Svetlanom Slijepčević Bjelivuk na izradi Pojmovnika srpskih lingvističkih termina. 

Pre svega, ona nudi kritički uvid i stručno analizira savremene lingvisstičke pojave, leksičke inovacije, koje se lingvisti ne u suđuju tako često da procenjuju, upravo zbog njihovog nestabilnog i promenlјivog statusa u jeziku.

Ova knjiga bavi se događajima od sredine 1875. do sredine 1876. godine. Tokom tih dvanaest meseci Hercegovački ustanak bio je pomno praćen u evropskim medijima, često na prvim stranicama časopisa i novina.

Poslednja i posthumna knjiga profesora Dragoljuba Petrovića ponovo otvara temu srpskog jezika i njegove prošlosti. Knjiga je nadahnuta Trećom interkatedarskom srbističkom konferencijom „Granice srpskog jezika”, koja je održana 2022. godine u Tršiću. Dragoljub Petrović se nakon toga upustio u istraživanje vremenskih i prostornih granica srpskog jezika. Zvanična paradigma o srpskom jeziku i narodu vođena je političkim razlozima, pre nego naučnim. 

Hadži-Boričić pokazuje vrlo široko lingvističko obrazovanje, ali i hrabrost da se uhvati u koštac sa različitim pitanjima nauke o jeziku, od etimologije, preko morfologije i tvorbe reči, do norme, leksikologije, onomastike, toponimije, akcentologije. Očigledno je da ima znanja u vezi sa klasičnim jezicima, ali iznosi primere i iz engleskog, ruskog i drugih jezika.

Načinom prezentovanja građe rečnik privlači pažnju lingvista, psihologa, sociologa i podstiče i na multidisciplinarna istraživanja. Pruža podatke o tvorbi, leksikologiji, neologiji, pragmatici u jednom kratkom periodu kada je širenje jednog virusa promenilo ljudske živote, pa samim tim uticalo i na jezičku sliku sveta.

„Svojom bogatom leksičkom građom rečnik Durmitorskih lokalizama predstavlja pravi dragulj u očuvanju kulturne baštine naroda durmitorskog kraja, kao i pravo blago u izučavanju jezika i umnogome olakšava rad na izradi novih rečnika u kojima će durmitorski lokalizmi zauzeti značajno mesto.

Eseji Raleta Damjanovića sabrani u ovoj knjizi, daju nam uvid u nekoliko aspekata naše jezičke slike sveta. Pisani u smutnim vremenima od 1987. do 1991. godine, oni se kreću na pograničju tradicionalne visoke kulture, praktične kulture življenja, prostora javnog istupanja i političkog delovanja. Autor se javlja kao tumač kulture i ljudskih naravi, te hroničar vremena, asve kroz elemente jezičke slike stvarnosti. Mada su neki od njih u vezi sa određenim vremenom (i ovde, sasvim prikladno, dati sa odgovarajućim datumom), vrednost knjige u celini, pa i tih tekstova o smutnom vremenu s kraja prošlog veka, nema ograničen rok trajanja. Momenat u vremenu i ljudsko dečanje u njemu samo su polazna tačka promišljanja svevremenskih pitanja. Knjiga Govori srpski biće zanimljiva svima onima koji su zainteresovani za srpsku jezičku stvarnost i jezičku sliku sveta: lingvistima, antropolozima kulture, socijalnim psiholozima…

Duhovito odabrane i protumačene teme o sličnostima i sukobljavanjima raznih jezika.

Rečnik turcizama Abdulaha Škaljića sadrži više od osam hiljada odrednica, a pod pojmom "turcizam" su i reči i izrazi koje su nam preko turskog došle iz arapskog i persijskog jezika. Jasno je da bi naš svakodnevni govor bez upotrebe turcizama bio znatno osiromašen a nekad i nemoguć. Turcizmi su i u srpski i u hrvatski jezik ušli do bubrega (opet turcizam, za koji, uzgred budi rečeno, nemamo ni sinonima!).Nema sinonima u savremenom srpskom (a ni hrvatskom) jeziku ni za sledeće turcizme: bakar, boja, burmut, čarapa, čekić, čelik, česma, čizma, ćela, duvan, džep, đon, jatak, jorgovan, kalup, katran, kula, kuluk, kundak, kutija, lala, leš, limun, majmun, pamuk, papuče, rakija, sapun, sat, šator, šećer, tambura, top, tulipan, vez, zanat...

Arapsko-persijska reč kafana, koja je u turskom dobila oblik kahvehane, a potom u srpskom kafana. Turci su u Evropu doneli čuveni napitak, a sa kafom je došao i šećer (takođe turcizam bez sinonima) i rakija, reč za koju takođe, nemamo zamenu.

Porekla imena, njihova modifikacija kroz vreme, lepota i važnost, teme su ove izuzetne knjige. Imena su ono što nas obeležava, ono što nosimo sa sobom i ono što prenosimo u generacijskom nizu širom kontinenata. Dva osvedočena jezička znalca još jednom su pokazala marljivost i erudiciju i pozvala nas da saznamo više o imenima koja čuvaju naše identitete.

Ovom knjigom nastavljamo evaluaciju (kritičko preispitivanje) savremene pravopisne norme srpskog jezičkog standarda.Budući da ni u drugom izdanju Pravopisa Matice srpske (2010) nije posvećena potrebna pažnja akcentuaciji, pa ni rječnički dio toga normativa nije akcentovan, ovdje se, pored ortoepije i ortografije, oblika i značenja riječi i odnosa vlastitih imena i standardnojezičke norme, na prvom mjestu posvećuje pažnja prozodijskim elementima savremenog srpskog jezičkog standarda (akcentuaciji). U svim radovima temeljito se razmatra stanje i problemi ortografije savremenog srpskog pravopisa i predlažu rješenja za rekonstrukciju postojećih normi.U Pravopisnom rečniku srpskog jezičkog standarda svi se ti predlozi i sugestije daju na odgovarajućim mjestima, naročito tamo gdje PMS (2010) nema rješenja ili, rjeđe, gdje odstupa od datih predloga.Na taj način će se popuniti praznine u postojećem pravopisu srpskog jezičkog standarda i, u isto vrijeme, nastojati da se doprinese njegovom usavršavanju i osavremenjivanju.Svojim primjedbama i sugestijama konačnoj verziji ove knjige znatno je doprinio recenzent, akademik Klajn, za što mu dugujem veliku zahvalnost.

Milan Šipka

U vreme prvog izdanja Srbi i Hrvati živeli su u jednog državnoj zajednici, a danas žive u posebnim državama. Naravno da su dramatični događaji ostavili trag i na jezik i njegovu problematiku. Ako izostavimo ekstremna mišljenja, može se reći da se danas smatra nesumnjivom ili u hrvatskoj varijanti nesmiljenom činjenicom da je reč o lingvistički jednom jeziku, sa dva (ili više) književna standarda, a da ti narodi svoj jezik zovu srpski ili hrvatski.

Ivan Klajn spada u nase vrhunske lingviste, a uy to poseduje i jednu osobinu prilicno retku u akademskom svetu: ima izvanredan OSECAJ za svakodnevni, zivi jezik. Novo izdanje ovog njegovog izvrsnog jezickog savetnika podeljeno je na cetiri celine, u kojima se analiticki i duhovito govori o stilu, znacenju i upotrebi reci, o stranim recima i o gramatickim greskama i nedoumicama.