TEORIJA, TUMAČENJE I ISTORIJA KNJIŽEVNOSTI

Tri su grada važna za oblikovanje ličnosti Ive Andrića i njegovog duhovnog sveta: Višegrad u kojem je proveo najranije detinjstvo, Sarajevo gde je stasavao, formirao svoj misaoni krug i sticao prva važnija iskustva, i Beograd u kojem razvija punu stvaralačku zrelost i utvrđuje svoje profesionalne – književne i diplomatske pozicije. Posle radova koji su tematizovali uticaj i važnost Višegrada i Beograda na Andrićevu biografiju i njegovo stvaralaštvo, taj triptih značajnih Andrićevih adresa, Borjan Mitrović upotpunjuje Leksikonom Andrićevog Sarajeva. Kroz priče o gradu napisane u formi leksikona, autor kao da iscrtava mapu i prostor Sarajeva kroz vreme, upisujući u nju podatke o različitim ličnostima, toponimima, događajima, likovima, objektima, temama i motivima vezanim, na ovaj ili onaj način, za velikog pisca i njegovo delo. Kroz taj koordinatni sistem, premrežen nizom dragocenih podataka iz viševekovne istorije grada na Miljacki i Andrićevog života i stvaralaštva, Leksikon donosi bogatu i dragocenu sliku piščevog književnog sveta, oplemenjenu mnogobrojnim, retko viđenim fotografijama Sarajeva kroz vreme. Žaneta Đukić Perišić O autoru: Borjan Mitrović rođen je 1990. Godine u Sarajevu. Studije filologije i istorije umjetnosti završio je na univerzitetima u Istočnom Sarajevu i Sarajevu. Doktorsku disertaciju, pod naslovom Pojam hronotopa i saodnos prostora, vremena i svjetlosti u prozi Ive Andrića, odbranio je 2025. Godine na Filološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu, pod mentorstvom prof. dr Kornelija Kvasa. Boravio je na studijskim usavršavanjima i programima akademske razmjene na univerzitetima u Grčkoj, Poljskoj, Francuskoj, Rusiji i Španiji. Objavio je više naučnih radova iz oblasti nauke o književnosti i istorije umjetnosti, te učestvovao na konferencijama u zemlji i inostranstvu. Zaposlen je na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Istočnom Sarajevu. Ljubitelj Grčke i Mediterana.

Kvas je knjigu Andrićeva poetika sumnje (na)pisao mirnoćom mislioca, strogoćom profesora, suzdržanošću kritičara, argumentacijom nepristrasnog analizatora i iskustvom čovjeka koji je u životu i struci osjetio, spoznao i shvatio šta znači ono što je bio osnovni predmet analize – sumnja. - Emeritus dr Branko Tošović

Obuhvatajući unutar tri tipološke stvaralačke faze razvojnu liniju Andrićeve poetike, Kornelije Kvas pouzdanom argumentacijom, uz interpretativno-analitički i komparativni metod, pokazuje u kojoj se meri sumnja otkriva kao konstantna odlika Andrićeve književnosti. Širi filozofski i antropološki kontekst Kvasovog istraživanja daje nove uvide u načine na koje se naš nobelovac upisivao u tradiciju evropske umetničke i naučne misli, potvrđujući da je sumnja u smisao umetničkog stvaralaštva i mogućnost potpunog umetničkog izraza bila, paradoksalno, pokretač Andrićeve književne umetnosti.
Dr Snežana Milosavljević Milić

Naučna monografija Andrićeva poetika sumnje prof. dr Kornelija Kvasa predstavlja pažljivo osmišljenu i zaokruženu celinu. Ova knjiga donosi čitav niz inovativnih uvida u Andrićev opus, sagledavajući ga kako u kontekstu književnog modernizma tako i u vezi sa ključnim filozofskim idejama novijeg doba. Minucioznim tumačenjima Andrićevih tekstova kao i razvijenim komparativnim analizama Kornelije Kvas zasniva nove mogućnosti razumevanja Andrićeve umetnosti pripovedanja.
Dr Predrag Petrović

O autoru: POSTOJI, ALI STAVITE NOVU AŽURIRANU

Kornelije Kvas rođen je 1970. u Beogradu. Redovni je profesor na Katedri za opštu književnost i teoriju književnosti Filološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Na osnovnim studijama predaje Antičke poetike, Istoriju opšte književnosti (realizam i naturalizam) i Književne teorije od romantizma do naturalizma. Na master studijama predaje Interpretativne teorije, a na doktorskim Intertekstualne teorije i predmet Književnost, fikcija i istina. Učestvovao je na više od dvadeset međunarodnih naučnih konferencija. Od 2016. godine deo je međunarodnog projekta „Ivo Andrić u evropskom kontekstu“. Na Univerzitetu u Kembridžu, Darvin koledž, u okviru serije predavanja iz humanističkih i društvenih nauka, 2016. godine održao je predavanje na temu „Ivo Andrić i dinamički aspekti balkanskog kulturnog identiteta“. Učestvovao je u radu međunarodnog naučnog Udruženja za slavističke, istočnoevropske i evroazijske studije (Association for Slavic, East European, and Eurasian Studies, ASEEES). Objavio je više od sedamdeset naučnih radova i monografije: Intertekstualnost u poeziji, 2006; Istina i poetika, 2011; Granice realizma, 2016, The Boundaries of Realism in World Literature (prevod knjige Granice realizma na engleski jezik), 2019; 2020.

Provedena i u zborniku Rekonfiguracija identiteta u srpskoj književnosti 1991–2021. predstavljena istraživanja iznimno su važan dio naučne i kulturne autorefleksije i samospoznaje. Uvjerena sam da će zbornik biti obavezna literatura ne samo za krug istraživača srpske književnosti i za studente nacionalne filologije, nego i za širu javnost.
Prof. Dr hab. Krystyna Pieniążek Marković

Zbornik predstavlja svojevrsnu panoramu savremene srpske književnosti. On nudi veliki broj informacija i dotiče se velikog broja pisaca i poetika, ističući se bogatstvom primenjenih pristupa: književnoteorijskog, antropološkog, sociološkog, pri čemu obuhvatni okvir čini književnoistorijski pristup.
Prof. Dr Luca Vaglio

Uređivački koncept koji je udružio nauku o književnosti, naročito njene savremenije metodološke pristupe, i druge humanističke i društvene discipline, izrodio je kolektivnu monografiju iz koje će se vrlo lepo iščitavati tranzicione
konfiguracije i rekonfiguracije identiteta, ali i humanističkog teorijskog aparata koji pristupa predmetnom identitetu.
Dr Igor Perišić

Radovi u zborniku pokazuju kako se složena dinamika geopoetičkih razmeštanja, preplitanja, fuzije, dodirivanja, udaljavanja, fluksa, reflektuje u literaturi kao identitetskom i prostornom fenomenu. Stoga mislimo da ovo izdanje predstavlja značajan doprinos recepciji srpske književnosti i njenih poetičkih, estetskih, kulturoloških i ideoloških vrednosti.
Prof. dr Snežana Milosavljević Milić

Decenije posle su svojevrsna beletristička hrestomatija koja može da posluži kao „priručnik“ za upoznavanje savremene srpske književnosti. Ponuđena kolekcija, prva te vrste kod nas, napravljena po principu: jedan autor jedan tekst, nije, dakle, zamišljena kao antologija savremene srpske književnosti, iako je u njoj moguće pronaći i antologijska ostvarenja, odnosno odlomke iz dela antologijske vrednosti. To, takođe, nije ni antologija autora, mada autori zastupljeni u rideru svakako zaslužuju mesto u nekoj od antologija srpske književnosti. Sedamdeset reprezentativnih tekstova/odlomaka od isto toliko autora odabrano je i raspoređeno u ovom izdanju tako da tvori neku vrstu provizornog, mozaičnog narativa koji pred
čitaoce iznosi kompozitnu „priču“ o srpskoj književnosti i njenom viđenju bitnih momenata, procesa i iskustava u tridesetogodišnjem periodu posle raspada Jugoslavije. To znači da ova publikacija nije tek puki zbir ili konglomerat, već osobeno oblikovan skup tekstova koji se u sasvim određenom smislu međusobno nadovezuju, omogućavajući čitanje kao panoramski ili pak kaleidoskopski pogled na probleme ličnog i kolektivnog samorazumevanja u umetnički intoniranom ruhu. Izbor tekstova praćen je kratkim beleškama o autorima, kao i selektivnom bibliografijom srpske književnosti naznačenog perioda.

This collection of essays is marked by a theoretical interest in the problems of (self)understanding of collective identities in conjunction with research into the phenomenon of trauma. The latter was inevitable in a society embroiled in changes in the decades after the disintegration of Yugoslavia. Therefore, the focus on identity and trauma was combined with the study of the shared cultural and artistic shaping of memory. One of the stated goals of the research presented here was the intertwinement of literature and the societal/ideological/culturalcontext, so the texts appearing in this volume reaffirm the validity of such an interdisciplinary focus. Indeed, the range of covered topics and problems testify to the spread of research and writing scopes into areas well beyond the usual purview of literary history and criticism, which is generally reserved for established writers and so-called mainstream literature. On this occasion, all texts have been translated into English for the international scholarly audience interested in this domain, primarily scholars of Slavic literature and culture, as well as readers and students of Slavic studies worldwide. For those just now becoming familiar with the wealth of Serbian literature, this publication can serve as a starting point that will direct their attention to a variety of authors who wrote in a period in which this national literature achieved remarkable results.

"U knjizi Andrić i Italija Marija Mitrović razmatra Andrićeve profesionalne, književne i lične veze sa Italijom i italijanskom kulturom. Ona prati angažovanje našeg pisca u diplomatskoj službi u Vatikanu i Trstu, dvadesetih godina 20. veka, uočavajući višestruke uticaje italijanske kulture i umetnosti na Andrićevo delo, jednako kao i njegov odnos prema društvenoj stvarnosti u Italiji i kritički otklon prema narastajućem fašizmu o čemu je pisac svedočio u svojim tekstovima. Autorka pažljivo osvetljava tzv. italijanske teme u Andrićevom stvaralaštvu, bilo da je reč o esejima o pojedinim istaknutim ličnostima, bilo da govori o likovima Italijana ili italijanskom kontekstu u
Andrićevom delu. Posebno je značajan i višestruko koristan istraživački rad Marije Mitrović na recepciji dela Ive Andrića u Italiji: zaključci do kojih je autorka došla ukazuju na žive veze i stabilno interesovanje italijanske kulturne javnosti za delo jednog od naših najvećih pisaca.

Žaneta Đukić Perišić

O autoru:

Marija Mitrović (1941) bila je redovni profesor slavistike u Beogradu do 1993, a potom na Univerzitetu u Trstu. U penziji je od 2011. u statusu „eminentnog stručnjaka”. Objavila je istoriju slovenačke književnosti, najpre na srpskom (Pregled slovenačke književnosti, 1995) a potom, prerađenu, i na nemačkom (Geschichte der slowenischen Literatur, Klagenfurt, 2001). Sa slovenačkog na srpski je prevela dvadesetak knjiga. Tokom poslednjih decenija se osim za literarnu, interesuje i za kulturalnu i imagološku problematiku. O slici Trsta u srpskoj književnosti objavila je antologiju Sul mare brillavano vasti silenzi (2004, drugo izdanje 2025), a o tragovima srpske kulture u Trstu uredila je dve knjige: Svetlost i senke. Kultura Srba u Trstu (Beograd, 2007) i Cultura serba a Trieste (Lecce, 2009). Objavila je stotinak radova iz spomenutih oblasti na srpskom, slovenačkom, engleskom i italijanskom."

Knjiga objedinjuje italijanske teme koje se dovode u vezu s Petrom II Petrovićem Njegošem, razmatrajući njegove dodire s italijanskom kulturom i situirajući crnogorskog vladiku i pjesnika u manje proučavani jadranski i mediteranski kontekst, kome je on suštinski pripadao i na koji je bio najviše, neposredno i neprekidno upućen i u ličnom životu i u vladarskom djelovanju. U knjizi se govori o Njegoševom poznavanju italijanske kulture, o njegovim sastavima italijanske inspiracije, o različitim vidovima recepcije njegovog lika i djela u literaturi na italijanskom jeziku, kao i o njegovim odnosima s Nikolom Tomazeom, italijanskim književnikom koji je, kao jedan od rijetkih njegovih savremenika, o Njegošu i negativno pisao.
Vesna Kilibarda redovna je profesorica italijanske književnosti na Univerzitetu Crne Gore. Diplomirala je i magistrirala na Filološkom fakultetu u Beogradu, doktorirala na Filozofskom fakultetu u Zagrebu. Vanredna je članica Crnogorske akademije nauka i umjetnosti. Bavi se interkulturnim, najviše interjadranskim vezama. Autorka je studija o poznavanju italijanske književnosti i kulture u Crnoj Gori i recepciji crnogorskih tema u italijanskom kulturnom i književnom životu do 1918. godine. Akademska knjiga objavila je 2021. godine djelo Njegoševa biblioteka, koje je napisala u koautorstvu sa Jelenom Knežević.

Rukopis knjige Futurofantastika nastao je u koautorstvu slaviste Dejana Ajdačića i anglistkinje Zorice Đergović-Joksimović, potvrđenih znalaca i istraživača u oblasti naučne fantastike, utopije i fikcionalne književnosti. (...) Svesni činjenice da je reč o hibridnom žanru u kome se spajaju različiti tipovi prikazivanja budućnosti, ovaj dvojac zaplovio je kroz široko (i duboko) more književnih svetova futurofantastike, ali istovremeno uključujući i razmatranje drugih multimedijalnih naracija, kao što su filmska, radijska, televizijska i striming produkcija, umetnost stripa i gejming. Tema proučavanja diktirala je interdisciplinarni pristup istraživanju, od književno-teorijskog, književno-istorijskog i lingvističkog, sve do futurološkog, kulturološkog, sociološkog, psiho loškog, estetskog i etičkog.

Prof. dr Aleksandra Korda-Petrović


O autorima


Dejan Ajdačić (rođ. 1959. u Beogradu) slavista, filolog, folklorista, etnolingvista, prevodilac i urednik. Radio je u Univerzitetskoj biblioteci u Beogradu do 2003. Predavao je na katedrama slavistike Univerziteta u Kijevu i u Lođu, a od 2019. godine predaje u Gdanjsku. Objavljuje radove uglavnom na slovenskim jezicima i prevodi sa nekoliko slovenskih jezika. Osnivač je i glavni urednik časopisa Kodovi slovenskih kultura (1996–2008), Ukrajinsko-srpski zbornik Ukras (2006–2013), Novorečje (od 2019). Autor je knjiga na srpskom jeziku, ukrajinskom i poljskom jeziku, među kojima Futuroslavija (2008, 2009, 2010), Демони і боги у слов’янських літературах (2011), Odblesci slovenske fantastike (2020). Priređivač je tematskih slavističkih zbornika između ostalog o antiutopijama, čudima, slovenskoj fantastici, telu, Tesli, bajkama, naučnoj fantastici kod Srba i drugih Slovena) objavljivanih u Beogradu, Krakovu, Kijevu, kao i zbornika autorskih radova više autora.

Zorica Đergović-Joksimović (rođ. 1968. u Zaječaru) redovna je profesorka za užu naučnu oblast Anglistika na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Novom Sadu, gde, između ostalih predmeta, predaje i Naučnu fantastiku, Utopiju u engleskoj književnosti i Distopiju u književnosti i na filmu. Bavi se naučnim radom i, povremeno, prevođenjem. Članica je domaćih i međunarodnih stručnih i naučnih udruženja, kao i Savetodavnog odbora međunarodnog časopisa Utopian Studies. Objavila je više desetina naučnih radova u Srbiji i inostranstvu. Autorka je tri naučne monografije: Utopija: Alternativna istorija (2009), Ijan Makjuan: Polifonija zla (2009) i Pevanja Vuka i Vrane (2016). Priredila je zbirku studentskih priča na engleskom jeziku Embracing Utopian Horizons (2014), prevod na engleski jezik drame Posle milijon godina Dragutina J. Ilića (Dragutin J. Ilić, A Million Years After, 2016), temat „Konteksti: Utopija“ (Književna istorija, br. 167, 2019), kao i tematski zbornik radova Anglofona naučna fantastika kod Srba (2023). Uže oblasti interesovanja: utopija, naučna fantastika, komparativna književnost.

Ko bi, da kriknem, ko bi me čuo iz četa anđeoskih? – jedan od najvećih pesnika dvadesetog veka ovim stihom ispisuje znamenje svoga doba i izriče osudu svojoj stvarnosti, ali i priziva drugačiju stvarnost, onu u kojoj bogovi čuju smrtnike ne samo kada kriknu, već i kada prozbore podigavši pogled ka nebu, a ćudljive boginje im doleću u pomoć... U homerskom svetu, nebesnici su čoveku prisni.

Ilijadom i Odisejom započinje velika kultura u čijem okrilju i danas mislimo i delamo, ali iz čijeg jezgra smo izgnani. Uronjena u davninu, dva speva se uzdižu nad vremenom. Postojano zrače svojom uzvišenošću, univerzalnošću svojih poruka i nedosežnom umetničkom snagom. Nadasve, međutim, zrače načelima višeg postojanja koje čuvaju u sebi. Ova knjiga donosi mrežu putokaza za one koji su se zaputili ka veličanstvenom svetu Homerovih epova. Koji će na tom putu možda nadrasti uske mere svakodnevice i, utkavši svoju uobrazilju u blistavo tkanje Ilijade i Odiseje, napustiti stvarnost čiju srž iskazuje Rajner Marija Rilke, da bi zakoračili u simbolički prostor iz kog se stremi večnosti.

O autoru:
Jelena Pilipović (Beograd, 1972), redovna profesorka na Katedri za opštu književnost i teoriju književnosti Filološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Objavila je monografije Orfejev vek (2005), Locus amoris – dijaloško čitanje Sapfine poezije (2014), Ka lepoti – erotološko čitanje Sapfine poezije (2016) i Vrt od slova. Platonova misao i Vergilijeva idilična poezija (2020), kao i mnogobrojne naučne radove na srpskom, engleskom i francuskom jeziku, poglavito posvećene sagledavanju antičke poezije u svetlosti savremene teorijske misli. Dobitnica je Istraživačke nagrade grada Pariza (2012) i Nagrade „Nikola Milošević“ za najbolje delo u oblasti teorije književnosti i umetnosti, estetike i filozofije (2017), a romanu Divotnice (2018) dodeljena je Nagrada Veselina Lučića kao najboljem književnom ostvarenju Univerziteta u Beogradu.

Izdvajajući pet tipova neobičnih junaka, Dragoljub Perić […] polazi od konkretne poetske građe i pored „iskliznuća u natprirodno“ – fitomorfnosti, zoomorfnosti, animalizacije – ukazuje na osobenosti poetike usmenog epskog pevanja, koje čine da se kao vid oneobičenja javlja i smrt […], kao i uloga pripovedača, koja otvara uvid u odnos homodijegeze i heterodijegeze […] Svi ovi vidovi oneobičenja sagledavaju se, u konačnom ishodu, kao dramatični izlazak epskog junaka na polje zbivanja iz onog pramena magle / tame koji bi mogao biti metafora svekolikog zaborava, kao vid idealizacije i ideologizacije istorijskih i pseudoistorijskih ličnosti […] i vid efektne poetske konceptualizacije „istorijskog“ i „biografskog“, zagubljenog u magli vremena i zaborava.

Knjiga iz pera poznatog književnog istoričara nadovezuje se na njegova dva uspešna dela
Slike iz kulturne istorije ruske religioznosti (2015) i Slike iz kulturne istorije američke
religioznosti (2010). U svojim književno-istorijskim lutanjima, Martin C. Putna prolazi preko
široke teritorije nekadašnje Austrougarske monarhije, od Češke, Moravske i Šlezije, preko
teritorije Austrije i Ugarske, sve do Transilvanije, Hrvatske, Dalmacije, Galicije, Bukovine i
Bosne. Njegova knjiga je galerija slika i zemalja, religijskih struja i idejnih koncepata, autora
i dela čiji je cilj novo objašnjenje i osmišljavanje Srednje Evrope, tog „duhovnog prostora
promenljivih granica“. Uprkos toj „prividno bezgraničnoj mnogobrojnosti i šarolikosti“, na
tom prostoru pronalazi jasne crte zajedničke duhovne istorije. Njen početak podudara se sa
početkom vladavine Habzburga nad srednjoevropskim prostorom, i njihovom težnjom da ga
odbrane od turske, i naposletku od protestantske opasnosti. Po mišljenju Martina C. Putne,
stvarna Srednja Evropa nije stvorena u vreme baroka kad je vlast vršila pritisak na religijsko
jedinstvo, kao i u otporu prema njoj, već u „umerenom austrijskom prosvetiteljstvu“ koje
„religijsku toleranciju ne smatra za prinudnu slabost, već za uzvišenu hrišćansku vrlinu“ i
trudi se da postepenim promenama odgovori na potrebe vremena. „Austrijska civilizacijska
misija“ je sporo, bojažljivo, ali pritom sistematično, prenošenje procesa modernizacije sa
Zapada na Istok. Upravo u tome autor vidi srž onoga o čemu se u duhovnoj istoriji Srednje
Evrope radilo i radi.

Martin C. Putna (1968) je češki istoričar književnosti, kritičar, publicista i esejista, filolog, prevodilac, teolog i visokoškolski pedagog. Završio je studije klasične filologije i rusistike, a zatim i teologije.
Doktorirao je monografijom Češka katolička književnost u evropskom kontekstu 1848–1918. (1998). Nastavlja da se bavi tom temom, pa je međuratni i ratni period obuhvatio u knjizi Češka katolička književnost u kontekstima 1918–1945. (2010), a trilogiju je dovršio delom Češka katolička književnost u kontekstima 1945–1989. (2017).
Glavno interesovanje Putninog naučnog rada jeste književnost povezana s kulturnom i duhovnom istorijom – u češkim, evropskim i svetskim okvirima.
Među knjigama koje je objavio su naslovi: Rusija van Rusije (1993); Mi poslednji hrišćani. Gnevni eseji i ljubazne kritike (1994); Grčko nebo nad nama i antički koš. Studija o drugom životu antike u evropskoj kulturi (2006); Vaclav Havel. Duhovni portret uramljen češkom kulturom 20. veka (2011); Hrišćanstvo i homoseksualnost: Pokušaji integracije (2012); Slike iz kulturne istorije ruske religioznosti (2015).
Delo Slike iz kulturne istorije Srednje Evrope bilo je 2019. godine nominovano za najprestižniju češku književnu nagradu Magnesia Litera u kategoriji naučne literature.

Tumačenje lirske pesme. Od teorije do interpretativne prakse Tihomira Brajovića prva je celovita studija te vrste u srpskoj i regionalnoj nauci o književnosti. Sabirajući moderno i savremeno znanje o razumevanju pesničkih tvorevina, autor stručnoj publici ali i ljubiteljima književnosti uopšte nudi inovativan pristup interpretaciji lirskog teksta kao jednom od nasloženijih zahteva koji se postavlja proučavaocima književnosti. Svako od četrnaest poglavlja Brajovićeve knjige baca svetlo na poseban aspekt pesničkog umeća (naslov, oblik, lirski „glas”, retorski modusi, cikličnost, misaonost, hermetičnost, angažovanost itd). Načelne mogućnosti razumevanja ilustrovane su pri tome pojedinačnim interpretacijama četrdesetak ostvarenja najznačajnijih (pred)modernih i savremenih srpskih pesnika, u širokom rasponu od Branka Radičevića, Vojislava Ilića, Rakića, Disa, Crnjanskog ili Rastka Petrovića, pa sve do Stevana Raičkovića, Desanke Maksimović, Vaska Pope, Branka Miljkovića, Ivana V. Lalića, Borislava Radovića i Novice Tadića.


Tumačenje lirske pesme Tihomira Brajovića predstavlja prvu takvu, celovito osmišljenu knjigu u srpskoj i regionalnoj nauci o književnosti. Teorijski profilisan, metodološki koherentan i propedeutički pregledan, ovaj rukopis može da bude od koristi širokom krugu čitalaca zainteresovanih za ovu vrstu literature.
Mihajlo Pantić, iz recenzije

Autor ne samo da daje uvid u postojeće teorijske smjerove i metode tumačenja lirske pjesme, nego razvija vlastitu konceptualnu i analitičku matricu koja posjeduje interpretativnu svježinu i snagu. Analitički primjeri mahom su izvedeni čitanjem moderne i suvremene srpske lirike, ali to recepciju knjige ne bi trebalo ograničiti budući da slične recentne studije u južnoslavenskom kulturnom prostoru nema.
Tvrtko Vuković, iz recenzije

Prvi svetski rat u srpskoj i angloameričkoj međuratnoj prozi

Prvi svetski rat se često ističe kao presudni događaj XX veka i trenutak koji je, kao seizmička linija, podelio istoriju na dve celine, ali je on, osim svakodnevnog života, izmenio percepciju sopstva i uticao na književnost koja nastaje na njegovim ruševinama. Ta književnost se u velikoj meri zasniva na insistiranju na novim formama, temama, motivima i oblicima, a ta težnja ka inovaciji vidi se kao imperativ novuma koji je evidentan kod autora srpske, engleske i američke međuratne proze – Miloš Crnjanski, Stanislav Кrakov, Dušan Vasiljev, Dragiša Vasić, Rastko Petrović, Isidora Sekulić, Ernest Hemingvej, Vilijam Fokner, Virdžinija Vulf, Rebeka Vest, Džon Dos Pasos i Ford Madoks Ford – koji se nalaze u središtu ove studije.

Dragan Babić (Кarlovac, 1987), osnovne, master i doktorske studije završio na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu. Bavi se esejistikom i književnom kritikom, glavni je urednik časopisa Dometi i programski urednik Somborskog književnog festivala. Objavio je dve zbirke Tviter priča (2014. i 2017), priredio knjigu Proza o prozi: fragmenti o kratkoj priči Davida Albaharija (2017), antologiju Sićušne priče: srpska mikro-priča (2021) i panoramu Poslednja Atari generacija: panorama novosadskih prozaista generacije osamdesetih (2021).

Premda je u donošenju zaključaka ovoga tipa poželjnija odmerenost i odsustvo prenaglašavanja, usuđujemo se da ustvrdimo da je kritičko-esejistički opus Miodraga Pavlovića gotovo bez premca u srpskoj književnosti 20. veka. Pritom, nije u pitanju, mada nije ni nevažan, kvantitativan okvir ovog dela njegovog stvaranja. U pitanju je najpre takav problemski, književno-istorijski i kulturološki raspon kojem Pavlović na svim poljima prilazi sa vrhunskom kompetencijom. Takvo promišljanje, koje karakteriše moderna teorijska argumentacija, istančan kritički duh, lucidnost uvida, analitička ubedljivost, smisao za sintetičnije obuhvatanje književnog i kulturnog nasleđa, vizija razvoja književnosti, ali i autentično umetničko iskustvo i pesnički nerv, pre njega u srpskoj kulturi 20. veka u tom intenzitetu i zamahu nije bilo poznato. Kao krajnji rezultat proučavanja i ovog opusa, ali i ukupnog Pavlovićevog stvaralaštva, nameće se neizbrisiv utisak impresioniranosti njegovim kapacitetom intelektualnog i umetničkog potencijala, kao i svest o neprocenjivom doprinosu savremenoj srpskoj književnosti.

Đorđe Despić (1968, Užice), doktorirao je na Odseku za srpsku književnost na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu, gde i radi kao vanredni profesor. Piše studije, eseje, kritike, poeziju. Objavljene stručne knjige: Aksiološki izazovi (2000), Spiralni tragovi – kritike i eseji o srpskom pesništvu (2005), Poreklo pesme – potencijal intertekstualnosti u poeziji Miodraga Pavlovića (2008), Preživeti u tekstu – eseji i kritike o prozi (2011). Objavljene pesničke zbirke: Pesme i drugi ožiljci (Nagrada „Miloš Crnjanski”, 2018), Autohipnoza (2021).

Sama činjenica da će memoari Klare Skerlić, supruge Jovana Skerlića, biti konačno dostupni čitalačkoj publici, kako stručnoj tako i onoj široj, zainteresovanoj za kulturnu istoriju Srba, nedvosmisleno svedoči o značaju priređivačkog poduhvata prof. dr Slavice Garonje Radovanac. Značaj ovog rukopisa je višestruk: sa stanovišta istorije književnosti, upotpunjuju se saznanja o izuzetno značajnom istoričaru književnosti, kritičaru i društveno-političkom delatniku, naročito o njegovim poslednjim danima. Sem toga, ovi memoari svojim specifičnim „intimističkim“ uvidom u porodični život, navike, odnose, pa i sukobe, daju doprinos istoriji privatnog života kod Srba pred početak Prvog svetskog rata. U celini uzev, reč je o visokom naučnom doprinosu u nekoliko dragocenih oblasti.
                                                                                   
Prof. dr Ljilјana Pešikan Ljuštanović
Memoari Klare Skerlić sa prepiskom, koje je priredila i predgovor napisala Slavica Garonja, zahvalјujući  njenim komentarima čitaju se kao knjiga u knjizi i knjiga o knjizi; priča o Skerliću u priči o Klari Skerlić i obratno, ženi koja je živela u senci velikog muža i koja se kroz memoare izborila za svoj glas.  Pored naučne akribičnosti, dobrog poznavanja konteksta u kojem je delo nastajalo, detalјne rekonstrukcije geneze dela, što je izazov za tekstološki orijentisane čitaoce, monografija je objedinila najrazličitije sfere: feminističku, imagološku, književnoistorijsku, širu socijalnu, kulturnu, što je čini nazaobilaznom građom u budućim istraživanjima najrazličitijih tema.
                                                                                             
   Prof. dr Dragana Vukićević

 

Knjiga ogleda i književnokritičkih tekstova Mihajla Pantića Aleksandrijski sindrom 5 je koliko očekivan, toliko i produblјujući nastavak autorove istoimene kritičko-analitičke hronike srpske moderne i postmoderne proze, podjednako romana i pripovetke. Ta proza, prema autorovom viđenju, potkreplјenom nizom tekstova o delima značajnih srpskih romansijera i pripovedača novijih vremena, predstavlјa estetski obeležen amalgam duhovnih, empirijskih i imaginativnih (simboličkih) učinaka individualnih stvaralačkih talenata, ali i ukupne memorije srpskog jezika i kulture. Tim jezikom je, uvek iz posebne, neponovlјive kreativne perspektive, transcendirana pojedinačna i kolektivna egzistencija datog podneblјa, te je tako i time i istorija kulturno-jezičke zajednice uzdignuta na najviši mogući nivo samosvesti, što je, ujedno, osnovna težnja književne umetnosti. Aleksandrijski sindrom 5 univerzitetskog profesora, kritičara i proznog pisca Mihajla Pantića – skupno sa četiri prethodne sveske naznačene edicije – predstavlјa pouzdan analitički vodič kroz fikcionalne svetove srpskih prozaista druge polovine XX i prvih decenija XXI veka.

U cetinjskoj osami, daleko od centara evropske duhovnosti i kulture, Njegoš se najradije družio s knjigama: čitao, učio jezike, pisao stihove. Podaci o tome šta je čitao i kakvo je moglo biti njegovo obrazovanje, u prvom redu književno, uglavnom se traže u naslovima ili sadržajima knjiga iz njegove biblioteke. Pitanje Njegoševe lektire, s obzirom na to da je do znanja većinom dolazio posredstvom knjiga, za proučavaoce Njegoša od izuzetnog je značaja. Njegoševa biblioteka, koja je privlačila pažnju i nekih savremenih stranih posjetilaca Cetinja, nastala je 1838. godine tako što je Njegoš svjetovne knjige, koje su do tada njegov prethodnik, iskusni i obrazovani Petar I i on nabavili, odvojio od crkvenih i iz Cetinjskog manastira prenio ih u svoju novu rezidenciju u Biljardi. (Iz predgovora)

Obimna monografska studija (agon i melanholija) o životu i delu pisca Miloša Crnjanskog (1893–1977) Gorane Raičević predstavlјa rezultat dvodecenijskih izučavanja fokusiranih prvenstveno na sam autorov književni i publicistički opus, zatim na analize i tumačenja mnoštva studija, eseja, naučnih radova i knjiga napisanih o njegovom delu, ali i na proučavanja istorijskog konteksta – vremena i prilika u kojima je autor živeo i stvarao i to na temelјu arhivskih izvora (prepiska), kao i svih drugih dostupnih relevantnih istorijskih referenci i istorijske građe. U tom svetlu posmatrano, kroz priču o životu i delu Miloša Crnjanskog moguće je pratiti istorijske i političke prilike burnog 20. stoleća koje su određivale i usmeravale sudbinu austrijskog Srbina, što će, upravo zbog činjenice da se rodio van vlastite države, veliki deo svog opusa posvetiti temi bezdomnosti, lutanja i seoba naroda koji nema svoje granice. Odluka autorke da se opredeli za perspektivu koja u isto vreme osvetlјava i život i stvaralaštvo Miloša Crnjanskog imala je za cilј da se njegovom delu priđe „iznutra“ tako što će se razumevanjem piščevog položaja u svetu, njegove idejnosti i osećajnosti, omogućiti tumačenja koja tragaju za autorskim intencijama, kao i da se, obrnuto, upravo kroz poetiku književnih tekstova otkrije onaj lični poetski sadržaj, jedinstven pogled na svet, koji je to delo učinio vrhunskom umetnošću.

Ovo monografsko delo predstavlja dosada najobuhvatniji pokušaj sagledavanja veze između prevodilačke i pesničke poetike Ivana V. Lalića. To potvrđuje da je autor kao prevodilac bio najpre čitač i tumač, a zatim i antologičar dela koje je prevodio, i u skladu sa tim, nekada i uz teškoće i prepreke, oblikovao svoju imanentnu poetiku, jer je upravo pesničko razumevanje originala uticalo na uvođenje različitih strategija prilikom pristupa stranome tekstu, preispitujući time i granice tuđeg i svog pevanja. Posebno treba istaći izuzetnu akribičnost Sonje Veselinović i njenu analitičku sposobnost uočavanja semantičkih nijansi kako između različitih prevoda pojedinih autora, tako i u samim Lalićevim pesmama, koje je gotovo nemoguće razumeti ukoliko se ne porede sa njegovim prevodima. Takođe, njegova osnovna (auto)poetička uverenja umnogome su određivala i pravac pristupa prevodima u pojedinim fazama, što Veselinovićeva izvanredno uspešno i ubedljivo demonstrira na brojnim primerima u ovoj studiji.

Iz recenzije Bojane Stojanović Pantović

U ovoj knjizi autor vraća Svetislava Stefanovića u istoriju srpske književne kritike, stavlja ga na mesto između kritike Laze Kostića i kritike Stanislava Vinavera i izučava ga kao ostvarenu ličnost. To izučavanje ima tri smera: prvi, specifičan odnos prema književnoj kritici, slobodnom stihu i prevrednovanju naše književne prošlosti; drugi, ka analizi odnosa s autorima koje je Stefanović odabrao po srodnosti (počevši od Laze Kostića, čiji je uticaj nesporan i velik, preko Stanislava Vinavera, pa do onih koji se nisu odazvali Stefanovićevoj ideji za rušenje „starog“, kao što su Dimitrije Mitrinović i Isidora Sekulić; treći, traženje konkretnog konteksta za Stefanovićev tekst „Uzbuna kritike i najmlađa moderna“).

U ovoj knjizi autorka kroz četiri eseja nudi novo, autentično tumačenje Laze Lazarevića. Za ove eseje kaže „… rezultat su promišljanja jedne moje dugogodišnje fascinacije: sa jedne strane literaturom koja ulazi u sam vrh srpske književne tradicije, a sa druge, načina na koji je kritika uspevala da ’promaši’ ono što se savremenom čitaocu pripovedaka Laze Lazarevića ukazuje kao smisao autorove intencije.“

U studiji Dvoboj kao književni motiv Jovan Popov, profesor, prevodilac, teoretičar i književni kritičar, razvejao je svaku metodološku sumnju u celishodnost sličnih putovanja kroz svetsku književnost i istoriju. Isprativši dvoboj kao motiv i temu, od Ilijade, preko narodnih i srednjovekovnih epova, viteških romana, klasicističke drame i proze ruskog i francuskog realizma, do romana Džozefa Konrada i Tomasa Mana, autor nije ostao u ekskluzivnom okružju književnosti (mada pitanje razvoja žanrovskih i drugih literarnih osobenosti ovde nije zanemareno), već je zahvatio i problematiku istorije morala i opštih pogleda na svet ljudskih zajednica u različitim razdobljima i epohama. Ako je verovati Ivi Andriću, koji kaže da je u legendama i pričama prava istorija čovečanstva, onda ćemo deliće ove „prave” istorije svakako ispratiti u Popovljevoj studiji o dvoboju.

Gorana Raičević

Zahvaljujući trudu Zorice Hadžić, pred nama su danas beležnice Milete Jakšića. Tu se Mileta Jakšić ukazuje u potpuno novom svetlu. Ne samo kao čovek otvoren za književnost u najširem smislu te reči, već i kao neko ko ima osećaj za ono što treba zabeležiti iz života svojih savremenika. (Mislimo tu na narodna verovanja najrazličitije vrste.) Knjiga Iz moje beležnice baca novu svetlost na stvaralačku ličnost Milete Jakšića i dragocen je doprinos našoj književnoj istoriji kao uvod u njegovu autopoetiku. Poseban značaj ove knjige jeste objavljivanje romana Milete Jakšića. Naime, Mileta Jakšić bio je jedan od retkih pesnika prve moderne koji je pisao roman! Rukopis Romana usamljena čoveka koji se, u ovoj knjizi po prvi put objavljuje, dopunjen je i građom za roman koju je Zorica Hadžić pronašla u Jakšićevim beležnicama i na taj način rekonstruisala fabulativni tok.

Ženska čitanka popunjava nepotrebnu i neopravdanu prazninu među antologijskim delima time što na jednom mestu okuplja autorke koje su svojim književnim stvaralaštvom učinile da srpska književnost i jezik budu bogatiji za jedan specifičan uvid i doživljaj sveta, kako onog iz prošlosti tako i ovog sadašnjeg. Bez tih glasova slika o srpskoj književnosti, propraćena i produbljena vrsnim kritičkim radovima najznačajnijih teoretičarki, svakako ne bi bila potpuna. Ovo delo je stoga siguran prvi korak ne samo za buduće izučavaoce ženskih autorskih poetika, već i za sticanje neophodnog znanja iz ove oblasti svake obrazovane osobe svesne važnosti poznavanja nacionalne književnosti i kulture u celini.

Ivana Đurić Paunović

U istoriji srednjovekovne grčke književnosti žene pisci predstavljaju retke izuzetke. Stoga nije neobično što su ličnost i delo Kasije, monahinje iz XI veka, izazivali tako snažan utisak na potonja pokoljenja da se oko nje, baš kao i oko pesnikinje Sapfo nekih petnaest vekova ranije, ispleo veo legende. Da svoje istaknuto mesto među vizantijskim pesnicima nije stekle nezasluženo, svedoči činjenica da je njena poezija još uvek u liturgijskoj upotrebi u pravoslavnoj crkvi. U savremeno doba, ponovo probuđeno interesovanje za Kasiju poklapa se sa počecima vizantijske filologije kao nauke. Već joj je začetnik ove naučne discipline, legendarni minhenski profesor Karl Krumbaher, krajem XIX veka posvetio obimnu studiju, a od tada je njeno mesto analizirano u desetinama naučnih radova i monografija. U našoj nauci Kasija je dobila svog idealnog tumača u ličnosti mr Koste Simića, koji je, opremljen mnogostranom i filološkom erudicijom, njenu poeziju osvetlio iz više uglova. Neizbežna suvoparnost jezičkog izraza naučne studije ublažena je nadarenim i nadahnutim, ali istovremeno filološki pedantnim i akribičnim, prevodom celokupnog autentičnog Kasijinog opusa. Svaki kanon ili stihira propraćeni su obimom i učenim komentarom, zasnovanim na dobrom poznavanju kako izvora, tako i sekundarne literature. Već sam njihov spisak predstavlja dragocenu informaciju za svakog budućeg ispitivača i komentatora Kasijinog pesničkog dela. Značajan originalni naučni doprinos predstavlja autorova analiza staroslovenskih prevoda Kasijine poezije, brižljivo i minuciozno izvedena.

Monografija Francuska veza umnogome prati tradiciju učvršćivanja i produbljivanja francusko-srpskih književnih i kulturnih veza, ali iz jedne perspektive koja do danas nije bila u centru istraživačke pažnje. Reč je o srpskoj ženskoj književnosti koja je, razume se, paralelno sa književnošću u javnosti dominantno prisutnih muških autora, vodila intertekstualni dijalog sa francuskom književnosti. Rezultati naših analiza pokazuju da su francuski jezik, književnost i kultura imali izrazito značajnu ulogu u stvaralaštvu srpskih spisateljica prve polovine HH veka, kao što su Jelena J. Dimitrijević, Isidora Sekulić, Кsenija Atanasijević i Julka Hlapec Đorđević. Odjeci te ženske frankofilije iz koje neretko izbija angažovani feminizam, manifestuju se, više ili manje očigledno ili prikriveno, u najrazličitijim vidovima intertekstualnih veza i imagoloških analogija, što svedoči o visokoj produktivnosti interkulturnih dodira i razmena na tradicionalno prijateljskoj, premda ponekad odveć idealizovanoj relaciji Francuska–Srbija.

Knjiga Karlos Fuentes u potrazi za identitetom obuhvata temeljno kritičko razmatranje teme identiteta kao jednog od suštinskih pitanja latinoameričkog društva i pojedinca kroz opus Karlosa Fuentesa (Carlos Fuentes, 1928–2012). Za identitet latinoameričkog čoveka, po mišljenju meksičkog književnika, ključni je pojam mestizaje, mešanje rasa, do kojeg je došlo nakon otkrića Amerike 1492. godine, „sudarom“ Starog i Novog sveta. Otuda osnovu Fuentesovog dela čini dijalog sa prehispanskim kulturama, razmatranje značaja otkrića Amerike za latinoamerički identitet i uticaja Španije pri formiranju svesti hispanoameričkog čoveka. Fuentes ukazuje na unutrašnju borbu Latinoamerikanca da prihvati sopstveno biće, on ističe da njegovo multikulturno poreklo predstavlja jedinstveno bogatstvo i neprikosnovenu vrednost naroda i kontinenata objedinjenih španskim jezikom i uverava da je Hispanska Amerika u XXI veku pronašla svoj identitet, te da je pred njom novi izazov, a to je prepoznavanje i prihvatanje međusobnih različitosti odnosno raznolikosti – verske, ideološke, seksualne i svake druge.

Studija Svetozara Poštića o posebnom vidu dela jednog od najznačajnijih stvaralaca našeg vremena Mihaila Mihailoviča Bahtina predstavlja novinu na našem jeziku. U ovoj studiji autor je posvetio posebnu pažnju dijalogizmu ovog značajnog stvaraoca. U nekoliko poglavlja, od kratkih biografskih podataka o Mihailu Mihailoviču Bahtinu, do dijalogizma kao “projavi Svetog duha” Poštić je nastojao da delo dovede u vezu sa osnovama hrišćanske dogmatike. Impresionira dubinsko poznavanje literature sa hrišćanskim veroispovednim sadržajem. Uz to, pokazao je neobičan smisao za intelektualna razmišljanja. On je pošao od Bahtinove misli da “samo religija određuje ničim neograničenu slobodu misli” u osvetljavanju pogleda na svet ovog naučnika. Iz toga je proistekla ideja da je “Bog autor” i da je “čovek junak” njegovog dela. Posebno je zanimljivo shvatanje o perihorezi, prožimanju, božanskog i čovekovog načela, iz čega je proistekla svetost ljudskog tela i materije uopšte. Iz istog načela je proistekla misao da je reč otelovljenje misli, da je dijalogizam ovaploćenje Svetog duha. Poštić je nastojao da na ovim teorijskim osnovama sagleda Bahtinovu teoriju polifoničnosti koju je posebno razvijao u knjigama o Dostojevskom i Rableu.

Vitomir Vuletić

Sama autorka, u uvodnoj napomeni, osam studija koje sačinjavaju knjigu Mužastvene žene srpskog srednjeg veka označava kao nastavak istraživanja iz kojih je već nastala njena knjiga Knjigoljubive žene srpskog srednjeg veka (Akademska knjiga, Novi Sad, 2007). U studijama koje sačinjavaju njenu novu knjigu, Svetlana Tomin se ponovo bavi rodnom perspektivom srpske (pa i balkanske) srednjovekovne književnosti i kulture, što njena istraživanja, u celini uzev, čini originalnim doprinosom srpskoj medievalistici i privlačnim štivom za širok krug čitalaca. Nova knjiga Svetlane Tomin, pritom, produbljuje i tematski razvija sagledavanje političke i kulturne uloge u istoriji zapamćenih žena – plemkinja, ktitorki, svetica, književnica i čitateljki. Istovremeno, u knjigu ulaze i značajna razmatranja toposa srpske srednjovekovne književnosti, poput onog kojim je, unekoliko ironično, naslovljena knjiga; analiza književnih likova koji osvetljavaju negativne i (znatno ređe) pozitivne stereotipe i predrasude o ženama i ženskoj prirodi i u kojima se često ogleda načelna mizoginija srednjovekovne kulture; te vrlo podsticajna razmatranja materika i zbornika čiji su naručioci žene.

(Iz recenzije Ljiljane Pešikan Ljuštanović)

Studija Kornelija Kvasa ne iscrpljuje se u teorijsko-istorijskom kontekstu, kao studija iz antičkih poetika, već se, u uvodnim i završnim delovima proširuje na refleksiju o odnosu antičkog teorijskog nasleđa i niza savremenih učenja o istini pesništva i o pesništvu uopšte, od analitičke filozofije do teorija intertekstualnosti. To otvara širi prostor za ponovno promišljanje starih i novih rešenja za uvek važan problem odnosa istine i književnosti. Središnji delovi ove studije posvećeni su komparativnoj analizi mišljenja Platona, Aristotela i Horacija o problemu umetničke istine.