TEORIJA, TUMAČENJE I ISTORIJA KNJIŽEVNOSTI

Agonija književnosti Slobodana Grubačića pretresa ključna pitanja savremene teorije književnosti: Šta se, u vremenu koje nazivamo svojim, događa s temeljnim pojmovima književnog sveta? Propitujući radikalne poremećaje i duboku relativizaciju pet oslonaca umetnosti proze ‒ autora, naratora, junaka, čitaoca i teksta ‒ ona osvetljava ne samo složene odnose između pisca i njegovog junaka, naratora i čitaoca već i neizvesnu sudbinu samog teksta: žive pesničke reči okovane slovima.

Da li književnost, onakva kakvu smo nekada poznavali, nestaje u neodređenosti romana, u žanrovskoj neizvesnosti poezije...? Da li se njen smisao rasipa u višeznačju, u odbacivanju jezičkih stega, u eksperimentu i inovaciji koji književnost izbacuju u orbitu iskonske neizvesnosti, neprestano dovodeći u pitanje sve što je vekovima verovala o sebi ‒ svoje postojanje, svoju svrhu, sopstveni razlog trajanja?

Ili je upravo ta agonija znak njene najdublje vitalnosti? Znak neprestanog preispitivanja, obnove i razvoja? Jer, kako je tvrdio Fridrih Niče, stanje borbe jeste stanje najvišeg reda ‒ prostor iz kog se rađaju nove vrednosti.

U prepoznatljivom stilu, s epigramski sažetom duhovitošću i psihološkim zapažanjem, Grubačić je oblikovao korpus tekstova koji, po zgusnutosti kazivanja i po tome kako se u njima raskrivaju osnovne teze o teško razrešivim pitanjima literarnog teksta, predstavlja sintezu njegovih najzrelijih ostvarenja. Nastale na ukrštaju poetoloških, književnoistorijskih i kulturnoteorijskih razmatranja, ove studije svedoče o ozbiljnom preispitivanju nekih od ključnih fenomena savremene svetske književne misli.

„Briljantni ogledi!“ (Volker Kloc)

„Vatromet novih saznanja, dragocenih, neočekivanih uvida.“ (Volfgang Prajzendanc)

„Čovek široke teorijske kulture. Jedan od retkih koji su se uzdigli nad uske šančeve struke.“ (Nikola Milošević)

Osnove modernog srpskog pripovedanja nezaobilazna je knjiga ne samo za one koji se bave proučavanjem književnosti već i za sve njene ljubitelje, jer se u njoj autor, univerzitetski profesor, ali i vrsni pisac, duboko i temeljno, ali istovremeno lako, zavodljivo i pitko, bavi pitanjem književnog kanona, te, shodno datim određenjima, rekonstruiše istorijski put srpskog umetničkog pripovedanja – od začetaka u delima Dositeja i Vuka, preko protomodernog Sterijinog eksperimenta, zatim dela osnivača novog srpskog romana J. Ignjatovića i temeljnih pripovedača realizma L. Lazarevića, S. Matavulja i S. Sremca, do B. Stankovića, čiji romani i pripovetke predstavljaju završetak konstituisanja tradicionalno shvaćenih oblika pripovedanja i ujedno snažnu najavu epohe moderno shvaćene i realizovane umetničke naracije.

Monografija Mikrokosmos kultura. Kulturni sinkretizam Balkana u romanima Ćamila Sijarića Nadije Rebronja predstavlja izuzetno značajan i obuhvatan doprinos čitanju Sijarićeve proze kao i južnoslovenske proze 20. veka uopšte. Ćamil Sijarić (1913–1989), vrsni, talentovani pripovedač raskošnog talenta, ostvario je bitan doprinos u najmanje tri kulture, kojima ravnopravno pripada: bošnjačkoj, srpskoj i crnogorskoj. U sve tri ostavio je značajan književni trag svojim romanima i pripovetkama.

njiga Poetika igre u srpskoj književnosti 20. veka Svetlane Rajičić Perić prva je studija o poetici igre u srpskoj književnosti ne samo dvadesetog veka nego uopšte u njenoj istoriji, prvo sagledavanje teorije igrivosti iz ugla savremenih teorija, prva klasifikacija igrivih oblika koja uključuje aspekte, kriterijume i činioce dela kao teksta (znak, subjekat, citat, strukturu, pismo, sliku, čitaoca i čitanje), pa obavljeno književnoteorijsko, književnoistorijsko, književnoantropološko, književnonaučno istraživanje ove teme predstavlja značajan doprinos celovitijem tumačenju kulturnog, interliterarnog, teorijskog i istorijskog aspekta u opusima više autora i četiri poetička koncepta veoma značajna u istoriji srpske književnosti, istorijske avangarde, neoavangarde, konceptualne umetnosti i postmoderne.'

Znak je nova srpska moderna književnoteorijska biblioteka... Stvorena je s namerom da nadomesti nedostatak kapitalnih Nolitovih biblioteka Književnost i civilizacija (urednik Jovan Hristić) i Sazvežđa (urednik Miloš Stambolić) i Prosvetine – Književni pogledi. Pored pojedinačnih autorskih ostvarenja kolekciju obogaćuju tematske hrestomatije i antologije teorijske misli od antike do današnjih dana, potom veliki zbornici o pojedinim temama moderne književne nauke. Poseban segment ovog projekta činiće kolekcija Slovenska književna misao u kojoj će biti predstavljene sve slovenske kulture. Znak će obuhvatiti nekoliko serija posvećenih najznačajnijim metodološkim koncepcijama u slovenskom poetičkom prostoru (ruskom formalizmu, češkom strukturalizmu, ruskoj semiotici, Njitranskoj školi književne komunikacije itd.), ali i ostvarenjima u širem evropskom/svetskom kontekstu.Kolekcija Znak postaće tako i antologija moderne slovenske/evropske književne misli...

Studija Rezervna kultura dr Milnovića pisana je razložno i argumentovano – reč je o veoma ozbilјnoj, razaberivoj i zahtevnoj slici jednog oblika imaginacije koji je ostavio traga od ranog avangardizma do potonjih posledica avangardnog iskustva u srpskoj književnosti i kulturi.

To je kapitalan poduhvat da se u tom obuhvatu da važan doprinos razumevanju izazova, trijumfa i tragedije avangarde. Ni veće kulture od naše ne bi se mogle odricati onog polјa slobode koji avangarda hoće za sebe i ostavlјa otvorenim za sve što je u tome ne može slediti, kao što se i u onome što avangarda ne može mora videti ‒ ne ono što je tradicija već to što je celina književnosti u kulturi, društvu, istoriji i volјi za opstanak nacije.

U meri u kojoj avangarda nije razumela propast kvazijugoslovenskog društva, u toj meri je njena pobuna mogla da nas upozori da nešto temelјno ne valјa u kralјevini, a docnije i titovini. Rezervna kultura pomaže da se približimo najtežem pitanju od svih pitanja, onom o opstanku i nemogućoj budućnosti koja nije ni barbarogenijska ni podanička. - Prof. dr Aleksandar Jerkov.

Neophodno je upravo to što je Vasilije Milnović svojom monografijom učinio: neprestano podsećanje na alternativne diskurse, na avangardne poetičke eksperimente, na revolucionarni impuls konstituisanja književnosti. I to ne samo kao uporno i drastično avangardno preispitivanje granica umetnosti, koliko kao nužno nesmirivanje avangardnog duha i u savremenom teorijsko-kritičkom mišlјenju. I sve, opet, i više nego odgovorno, sa jasnom svešću o srpskoj tradiciji pisanja i njenim prevrednovanjima u srpskoj avangardi. Ne bi li se posredstvom (srpskog, evropskog, globalnog) radikalnog modernizacijskog lika, a sada posredstvom – paradoksalnoistorijske i „kanonske“ avangarde, mogle sagledati dubine tradicije. Iako toliko puta do sada, možda ipak sada po prvi put: avangarda, tradicija, revolucija, rezervna kultura, neoavangardna „gerila“, dekonstrukcija, nove teorijske optike, alternativna globalizacija, ilegalni diskursi...

Modernistički projekat je odavno istorijski završen, ali – podseća nas Milnović – ne i njegove permanentno budne i permanentno radikalne modernističke prakse.Prof. dr Dragan Bošković. Vasilije Milnović je svojom knjigom Rezervna kultura. Tradicija i ravna avangarda u kontekstu srpske književnosti inicirao veliku čarku avangardističkog tipa u onome što je tzv. kanon moderne srpske književnosti koji propovedaju književnoistorijski naciolјupci nepriznavanjem bilo kakvog eksperimentalnog radikalizma unutar srpske književnosti modernoga doba.

Da li je avangardna kultura rezervna kultura koja se uvek obnavlјa, vaskrsava, na posve neočekivan način – i nameće nam se kao najživlјi oblik tradicije srpskog poetskog moderniteta, ili je reč o Milnovićevom revolucionarnom obračunu sa novom srpskom književnoistorijskom paradigmom utemelјenom na antiavangardizmu? Milnovićeva studija je i polemična, i provokativna, i izazovna, u mnogo čemu rušitelјska spram onoga što je klasično shvatanje tradicije književne umetnosti.

Rukavica je bačena, rasprava je poželјna – a da li je i moguća, videćemo. Sukobite se, suočite se, uđite u dijalog ili obračun sa Rezervnom kulturom Vasilija Milnovića – studijom koja je važan događaj i nove avangardologije i nove književne istoriografije. - Prof. dr Gojko Tešić

Knjiga Marine Avramović tematizuje i interpretira neke od klјučnih elemenata poetike Jovice Aćina, jednog od najvećih živih srpskih pisaca. Krećući se od njegove esejistike, preko fantastike pa do erotografije, autorka je pružila releva­ntan a čitlјiv uvid u Aćinova bitna dela. Dobro osetivši da se tri pomenute dimenzije tu prepliću -posebno u prozi, koja predstavlјa vrhunac njegovog stvaralaštva – Marina Avramović sa onim bartovskim „zadovolјstvom u tekstu“ manifestuje u svojoj knjizi i lјubav prema čitanju dela kojim se bavi. A ako te lјubavi i zadovo­lјstva nema, neminovno ćemo se susresti sa klišeiranim, suvoparnim i nečitlјivim književnokritičkim štivom što Poetika sa granice nikako nije - NAPROTIV!

Snežana Savkić poseduje superhumani sluh da marginalizovano i tabuizirano predstavi glasom čujnim i na velikoj kanonskoj pozornici. Ne zazirući od demona psihoanalitičkog čitanja, niti od hermeneutičke realnosti sna ona uspeva da prodre u epistemološki jedva doseglјivo. U isto vreme, autorka ideološki sigurno situira književnoumetnički čin, ispitujući ogledalnu subverzivnost smehovnog i arhetipsku sakralnost erotskog. Od 19. veka do naših dana, knjiga Stereografski prostori pisanja razotkriva lepotu melanholije ponorničkog tumačenja u stereo-saglasju sa čistom egzaltacijom poznanja umetnosti reči. dr Igor Perišić

Monografija Aktuelna čitanja Kafkinog dela Katarine Pantović predstavlјa dragocen doprinos književnoj teoriji i komparatistici kod nas. S obzirom na to da delo Franca Kafke ima izuzetnu recepciju u srpskoj književnosti, prevodilačku i kreativnu, važno je i u kritičkoj recepciji ukazivati na novija, metodološki raznovrsna pristupanja njegovim književnim ostvarenjima. Autorka u vidu sažetog pregleda u prvom delu studije ukazuje na klјučna tumačenja Kafkine proze tokom 20. veka, posebno se zadržavajući na studijama Kafka: ka manjinskoj književnosti Žila Deleza i Feliksa Gatarija, „K“ Đorđa Agambena i „Ko poseduje Kafku?“ Džudit Batler. Ove inovativne poststrukturalističke uvide ona predstavlјa sa visokom akribičnošću i predočava uopšte značaj interdisciplinarnosti u čitanju Kafke. - Prof. dr Sonja Veselinović

Jedan od najznačajnijih američkih pisaca s kraja 19. i početka 20. veka, Henri Džejms (1843–1916), smatrao je da se suština ma kog predstavlјačkog dela sastoji u tome da vrvi od neposrednih slika. Nјegov zamašni pripovedni opus uistinu vrvi od slika – slika znamenitih slikara, starih i njemu savremenih majstora, ali i proznih slika koje je on sam, po ugledu ili posve samostalno, stvorio u svojim romanima. Studija posvećena vizuelnoj retorici Henrija Džejmsa, obogaćena reprodukcijama znamenitih dela likovne umetnosti, na primerima romana Amerikanac, Portret jedne ledi i Ambasadori razmatra složeni odnos likovnog i književnog u Džejmsovoj prozi, prikazujući način na koji prozna slika postaje svojevrsni spoznajni entitet zahvalјujući kojem junaci i čitaoci u gledanom vide i razumeju na prvi pogled nevidlјivo.

Knjiga je nastajala dugo, oko tri decenije, i rezultat je rada na naučnom projektu posvećenom proučavanju poetike srpske književnosti 20. vijeka u Institutu za književnost i umetnost u Beogradu. Taj projekat je zasnovao, njime rukovodio, profesor dr Novica Petković. Aleksandar Jovanović mu je bio jedan od najodanijih i najredovnijih saradnika. Tragovi Petkovićeve analitičke posvećenosti pjesmi i tumačenju poezije u kulturnom kontekstu prepoznatljivi su u ovoj knjizi. Do toga je Jovanoviću, očito, veoma stalo, pa otuda i podnaslov: Eseji o srpskoj poeziji i kulturi Jovan Delić

Doslednim i posvećenim tumačenjem srpske poezije Aleksandar Jovanović razvio je svojevrsni specifični i prepoznatljivi kritičarski rukopis i izgradio pouzdane i razgranate instrumente za analizu. Čitaocu njegovih eseja jasno je da je u njih nenametljivo ugrađeno ogromno znanje i književnosti i književnoteorijskih škola, čija se prava mera sagledava u dubini autorovog uvida u književni tekst, kao i načina na koji se ti uvidi saopštavaju, odnosno precizno tumačenje istovremeno je i svojevrsno pripovedanje o pesmi i njenom značenju.

Slađana JaćimovićKnjiga O svetlosti starijoj od nesreće. Eseji o srpskoj poeziji i kulturi svojom svetlošću obasjava poeziju koja sabira u sebi doživljaj kulture, vremena i prostora u kome je nastala, usmeravajući nas na kontinuitet srpske moderne poezije. Upravo je poezija ta koja i jeste najbolji odjek našeg duhovnog bića. Aleksandar Jovanović nam razotkriva sve slojeve pesničkog teksta kao poetičkog i kulturnog manifesta srpske moderne i savremene poezije.
- Svetlana Šeatović

Iako je bibliografija radova o Svetome Savi impozantna, stiče se utisak da smo još daleko od svestrane i naučno utemeljene predstave o njegovom delu.'

DDve knjige Miroslava Jovanovića (1962–2014), počivšeg profesora Savremene istorije na Filozofskom fakultetu u Beogradu: Jezik i društvena istorija. Društveno-istorijski koreni polemike o srpskom književnom jeziku (2002) i hrestomatija Protiv Vuka (2004).

Polemika o srpskom književnom jeziku, vođena tokom prve polovine XIX veka, predstavlja jedan od centralnih događaja srpske kulturne istorije modernog doba. Za to postoje najmanje tri razloga. Prvo, presudno je uticala na formiranje savremenog srpskog kulturnog nasleđa. Potom, njeni rezultati bitno su odredili kasniji društveni odnos prema dotadašnjim srpskim kulturnim tradicijama.

Najzad, njeni rezultati su na specifičan način uneli snažan diskontinuitet u razvoj moderne srpske kulture i savremenu percepciju kulturnih i umetničkih tradicija. Uprkos činjenici da nosi prilično transparentan naslov „... protiv Vuka“ - ovo nije knjiga o, ali ni protiv, Vuka Karadžića.

Reč je zapravo o knjizi posvećenoj našem mentalitetu, preciznije o jednoj specifičnoj crti mentaliteta sklonog da olako odbacuje i prepušta društvenom zaboravu neke od važnih delatnika i segmenata vlastite prošlosti. U konkretnom slučaju, radi se o hrestomatiji kojom su obuhvaćeni radovi srpskih intelektualaca koji su u XIX veku, tokom velike rasprave o srpskom jeziku, bili oponenti Vuka Karadžića

Pitanje ima li velikih pisaca i velikih knjiga nije samo književno pitanje. To je i političko pitanje. To znači da odgovor ne može da se crpi iz nekog ,,znanja“ o književnosti, već je on rezultat političke odluke, koja dolazi iz one iracionalne sfere politike gde ona ne znači upravljanje prema propisima, već moć donošenja odluka. Treba, dakle, raskrstiti sa tim horom bezimenih koji kao ,,znaju“ da nema velikih pisaca i velikih dela, jer to nije nikakvo znanje, to je jedna odluka, i to ne odluka hora koji ponavlja da imena nema, već odluka Megalopolisa, koga hor bezimenih iz računa prihvata.

Eto zašto književnost, sama po sebi, nije dovoljna i zašto se ova knjiga zove Književnost i komentari. Pitanje književnosti, odnosno pitanje koncepta književnosti, nije pitanje koje se tiče samo stručnjaka za književnost. Čitati književnost, pisati književnost, govoriti o književnosti, ne znači tek biti profesionalac ili upražnjavati književnost kao neki hobi, poput pecanja, na primer. Književnost je utkana u naš život, u našu sliku sveta, u naš koncept vrednosti, u ono što smo spremni da uradimo, ili ono što nismo spremni da uradimo.

Pritom, ne mislim na neko pojedinačno književno delo koje nam menja život ili nam govori kako treba da živimo. To ne. Reč je o tome da je sama institucija književnosti sposobna da nešto suštinski promeni u našem životu. Može da ga učini lepšim, intenzivnijim, smislenijim, boljim, časnijim. Uprkos Megalopolisu. Zato knjiga o književnosti, poput ove, jeste nužno i knjiga o životu, o tome kako se može živeti, kako se može uživati u životu, kako se u životu čovek može boriti za taj život.

U vremenu svih oblika postmodernizma koji često zloupotreblјavaju slobode stvaralaštva, često ga dovodeći na ivicu banalnosti i gluposti, ova knjiga govori o onome što se podrazumevalo kao konzervativno i zastarelo. Danas to „konzervativno i zastarelo“ predstavlјa novi stari put u suštinu problema današnjice čovečanstva.

Knjiga sadrži, na oko 620 strana, izabrane tekstove vodećih medievista i drugih koji su se povremeno uklјučivali u proučavanje ovoga vrednog spomenika. Tekstovi su raspoređeni u pet celina unutar kojih se, koliko je bilo moguće, pratio hronološki red. U prvoj celini su najstariji radovi o Nikonu Jerusalimcu i o otkrivanju i proučavanju Goričkog zbornika; u drugoj celini su tekstovi o književnom radu Jelene Balšić i o nekim zanimlјivim potcelinama; u trećoj celini su jezička i pravopisna istraživanja spomenika; u četvrtoj celini je obrađen duhovni i kanonski aspekt spomenika u čemu bismo posebno izdvojili studiju o Skitskom ustavu u sastavu zbornika; petu celinu predstavlјa dragocena bibliografija dosadašnjih proučavanja zbornika.

Ezoterizam je kao podzemni tok izbijao na svakom koraku u novijoj književnosti: bilo da je reč o modernom preokretu u poeziji (V. Popa, M. Pavlović), o širenju interesovanja za fantastiku, ili čak o postmodernizmu, ukazivao se kao važan a nedovoljno vidljiv izvor. Razumevanje njegovog uticaja menja širu sliku istorije srpske književnosti u savremenom dobu.

Ova knjiga je svojevrstan nastavak Podzemnog toka (Službeni glasnik, 2009), u kojem se autor bavio ezoteričnim i okultnim temama srpskih pisaca 19. i prve polovine 20. stoleća. Ovoga puta, proučavanje je fokusirano na iste teme u savremenoj književnosti, od pedesetih godina prošlog veka, pa do kraja drugog milenijuma.

U nekoj vrsti morfologije novije srpske književnosti obuhvaćeni su modernizam u poeziji i prozi od sredine prošlog stoleća; novosadska neoavangarda i signalizam; postmodernizam; nova poezija, od osamdesetih godina do kraja veka; kao i niz pisaca koje je teško svrstati u neki širi pokret...

Put istraživanja autora ove knjige stalno je vodio i sporednim stazama, koje su se preplitale s glavnom i na nju vraćale. Tako se neminovno došlo do fenomena kakav je bila Mediala i umetnika čije su veze s književnošću bile mnogostruke, ali se zalazilo i u pitanja popularne kulture i medija. Zahvaljujući izvorima, našli smo se i u beogradskim okultnim miljeima, od antropozofskih do magijskih. Tarot i kabala, alhemija i magija, za pisce su bili izvori tema, dok su u ovim krugovima živeli kao sistemi spoznaje sveta.

Prva antologija japanskog eseja kod nas, u kojoj se na najsuptilniji način otkriva jedna drugačija ali velika kultura

Danas je japanska književnost, čini se, prisutna i dobro prihvaćena u Srbiji. Prevedeni su romani i prozna dela značajnih pisaca među kojima su Soseki, Akutagava, Kavabata i Mišima. Na srpskom jeziku mogu se čitati dela savremenika kao što su Murakami Haruki i Ikezava Nacuki. Postoje i brojni prevodi ne samo haiku već i savremene poezije. Međutim, japanska esejistika, koja ima raskošnu tradiciju još od početka XI veka, nije dovoljno poznata srpskim čitaocima. Ova knjiga je prvi pokušaj da tu prazninu ispunimo.

Nadamo se da će ova antologija čitaocima prikazati ne samo specifičan pesnički duh, karakterističan za japansku književnost, već i da će pružiti novi pogled na svet. Neki čitaoci će, možda, pronaći izvesnu srodnost, nešto zajedničko što spaja srpsku i japansku poetiku. Sve je u vezi, na svetu, što će sigurno dokazati ova antologija.

Eseji Emsure Hamzić inspirisani najraznolikijom umetnošću, počev od sevdalinki, preko poezije do slikarstva, uvek imaju isti cilj – da ukažu na nenametljivi značaj stvaralaštva.

„Umjetnost kao zlatni prah po svježem mastilu, kad sve prođe, daje jednu patinu, smješta događaje u zlatni ram, čini da se i nama čini da je sve imalo smisla, bilo vrijedno patnje, žrtve, imalo viši smisao i cilj. Tako obrađeno i viđeno (pročitano), liječi rane, zaustavlja krvarenje duše... Uljepšava prošlost, kao fotograf koji uveličava, retušira i narumeni obraze. Konačno, svaka umjetnost je ‘naivna’ u odnosu na život!“

Knjiga Stalni oblici pesme i strofe sistematski je priručnik kakvi u analognom obliku postoje na svim velikim evrpskim jezicima. Sadrži istoriju i teoriju oko sedamdeset međunarodnih stalnih oblika pesmi i strofa u srpskoj književnosti, uključujući njihove podvrste i varijetete. Primeri i evidencije njihove upotrebe navode se u opusima oko dvesta pedeset domaćih i stranih autora.

Knjiga se može čitati od početka do kraja radi sticanja celovitog uvida i znanja, u manjim ili većim celinama prema vrsti interesovanja, i koristiti se za identifikaciju stalnih oblika uočenih u poeziji. Vrste interesovanja za ovu oblast znanja širokog su raspona. Uopšte, upot

reba stalnih oblika smatra se znakom kulturne izgrađenosti i tehničke prefekcije. Podesni su za iskazivanje složenih sadržaja ili stanja. Nametnuta formalna ograničenja prisiljavaju autora na traganje za jezičkim rešenjima koja bez tih ograničenja ne bi bila iznađena. Unutrašnju kostrukciju stalnih oblika koristili su prozni pisci u kompozicionom oblikovanju pripovetke, ili poglavlja u romanu. Njihova upotreba se kultiviše, postoje časopisi u kojima se objavljuju samo rondoi ili soneti, kao i kolekcionarstvo. Prisutni su u popularnoj kulturi, u reklamama, nazivima proizvoda namenjenih tržištu.

Dela Miroslava Mandića, Slobodana Tišme, Branka Vučićevića i Vojislava Despotova, eksplicitnih i latentnih junaka Đorđevićevog teksta, predstavljena su u svetlu prakse dugog i uzbudljivog testiranja umetničkih postulata. Ishodi ovih čitanja su i opsenjujući, i opominjući, a preko potrebni. Hrabro i ta

čno, Dragan Đorđević ukazuje na to da je Isus najdublji dokaz avangardnog legitimiteta konceptualizma i konceptualnog legitimiteta avangarde, jer je došao do nas upravo onako kako avangarda i dolazi do svoje budućnosti – „kao neproverena ili bar teško proverljiva glasina, kao mit i kao legenda; kao junak čiji je riskantni projekat ostao nevidljiv za istoriju, ali i koji se u odnosu na druge mitske junake pokazao kao prodorniji u političko-religioznoj sferi.“
(Vladislava Gordić Petković)

U ovoj knjizi o Andriću ništa nije moglo biti pridodato ili prenaglašeno. Ona samo otvara vrata kroz koja čitalac ranije nije kročio, i kroz koja nisu prošle ni prethodne analize, čiji su autori u Andrićevim tekstovima s dobrim razlozima pronalazili drugačiji potencijal: zagonetku života, tragičnu ironiju istorije ili folklorni simbolizam. Ali ne i sav haos privida i laži, kojim biva zaglušen ne samo život pojedinca, nego i cela epoha.

Svi zvuci zvona: glas slomljenog srca kod Rilkea, bolna kantilena Andrićevog dvojnika Galusa, ironija Manovog zvonara fra Klimenta i zloslutno proročanstvo Kafkinog seoskog lekara, preobražavaju se i slivaju u jednu melodiju koja nadvladava sve zvuke. U melodiju što kao cantus firmus zasniva smisao umetnosti. On se ogleda u težnji ka antagonističkom jedinstvu celine, ali i u napetom sudaru svega postojećeg: stalnosti i promene, privida i otrežnjenja duše, zanosa i patnje, ekstaze i klonuća, života i smrti.

„V. H. Odn, pesnik i književni kritičar, počevši od srede, u Novoj školi za društvena istraživanja, držaće kurs o Šekspiru. Gospodin Odn je najavio da na kursu, koji će trajati oba semestra, ima nameru da održi predavanja o svim Šekspirovim delima držeći se hronološkog redosleda.“
Njujork tajms je ovu najavu objavio 27. septembra 1946, uz napomenu da je reč o retkoj prilici da se čuje kako jedan od najvećih pesnika veka tumači delo jednog od najvećih pesnika svih vremena. Predavanja, koja je brižljivo rekostruisao Artur Kirš na osnovu beleški studenata koji su ih pohađali, nude izuzetan uvid u Šekspirove komade i sonete.

Polazeći od Vajldovog shvatanja književnosti i umetnosti iznetog u ogledima („Istina maski“, „Propast laganja“, „Pero, olovka i otrov“ i „Kritičar kao umetnik“) i čuvenom predgovoru za roman Slika Dorijana Greja, te njegovog prikaza odnosa umetnosti i stvarnosti u Dorijanu Greju, zbirkama bajki Srećni princ i druge priče i Kuća narova i drugim Vajldovim proznim ostvarenjima, Predrag Mirčetić u svojoj studiji sučeljava dva viđenja Vajlda – Vajlda kao umetnika i Vajlda kao kritičara. U studiji koja srpskoj nauci o književnosti nudi prvo temeljno razmatranje dela ovog najznačajnijeg predstavnika britanskog larpurlartizma, autor dovodi u pitanje opšte-prihvaćeno i jednostrano viđenje Vajlda kao isključivog sledbenika esteticizma i pridružuje mu novo viđenje Vajlda kao vrsnog etičara.

Ključno pitanje odnosa neosimbolista prema stalnim oblicima, posmatrano u istorijskom kontekstu, ima značenje oživljavanja tradicije u vremenu njenog sveopšteg odbacivanja. Taj proces se sagledava kao kompleksan i dvosmeran. Ne samo da se, ukazuje se u radu, pomoću tradicije menja moderno pesništvo već se menja i naše viđenje tradicije. Stalni oblici imaju emblematsko značenje, funkcionišu kao znak tradicionalnog postupka oblikovanja pesme, pa se samom njihovom upotrebom uspostavlja značenje u ravni poetičkoj. Tako sonet, za koji je u radu utvrđeno da ima centralni značaj među ostalim oblicima (tercina, balata, lauda, balada, rondel, rondo, stramboto, sestina lirika, sesta rima, madrigal, kanon, sapfijska strofa), kod svakog čitaoca izaziva jake asocijacije na dela dalje i bliže nacionalne i evropske književne prošlosti. Istovremeno, upotreba stalnih oblika se javlja ne samo kao znak odnosa prema tradiciji već i kao sredstvo u građenju izraza. Formalna ograničenja koja stalni oblici postavljaju deo su procesa semantizacije, odnosno strukturiranja idejnog sadržaja. Odnos refleksije o stvaranju i kreacije pokazuje se ne samo kao komplementaran već „uporedo živi u esejističkim iskazima“. Analitička svest o onome što čine pokazuje se kao paralelna umetničkom stvaranju, kao deo umetničkog procesa. U zaključku rezultat istraživanja situiran je u ravan književnoistorijsku kroz vrednovanje opisanih činjenica: neosimbolisti su inovacijom s osloncem na tradiciju stvorili nove oblike izražavanja; usavršili izražajne mogućnosti jezika; otkrili nove mogućnosti starih kanonizovanih oblika; razvili svest o obliku i mogućnostima konstrukcije pesme.

Skice za portrete su proizašle iz autorovih razgovora, prikaza, eseja nastalih uglavnom tokom osamdesetih godina XX veka i predstavljaju zbirku portreta nekih ličnosti i pojava na američkoj književnoj sceni. Većina ovih verbalnih portreta rezultat je pre svega autorovih književnote orijskih interesovanja. Ona su se kretala od divljenja prema delima ovih autora kao čitaoca, preko proučavanja i pisanja o njima, ili njihovog prevođenja, koje je samo po sebi, na neki način, kao čin najveće moguće bliskosti sa tuđim književnim delom i njegovim tvorcem.

I van kruga autorovih preokupacija, autori koji su ovde predstavljeni spadaju među najznačajnija imena ili najzanimljivije predstavnike savremene američke i svetske proze, poezije i teorije.

Istorija Frica Martinija smatra se najboljom knjigom te vrste u novijoj književnoj istoriografiji. Njeno izdanje na srpskom, prvi put kompletno i upotpunjeno pregledom posleratnog razvoja, dolazi u dobar čas: moglo bi da nadoknadi kašnjenje za velikim sintetičkim projektima kojem je sklona evropska kultura. Priređivač, inače nekadašnji Martinijev doktorand, terminološki je usaglasio sve pojmove iz odgovarajućeg kruga ideja, ujednačio naslove dela, sastavio registar imena autora i književnih dela i sačinio prevod prvi srpski prevod – izvesno najzanimljivijeg – poslednjeg poglavlja, koje obuhvata period od 1945. do današnjih dana. Pridodat je iscrpan naučni predgovor i kritički aparat: popis važnih radova o istoriji književnosti koji nudi putokaz čitaocu za temeljnije uvide.

Istorija nemačke književnosti prvi put je objavljena 1949. i doživela je dvadesetak izdanja; prevedena na veliki broj svetskih jezika. Po mnogim svojim odlikama ona je, u ovom, punom obimu, dosad najbolji prikaz celokupne istorije književnosti. Martinijev pristup je suveren: njegova merila se nisu prilagođavala tzv. tržištu ideja. Njegova Istorija je, međutim, neprekidno dopunjavana: učesnik u posleratnim književnim zbivanjima, nastavio je da prati i osvetljava teme i ideje vodećih pisaca svoga vremena, pa je pređašnjem „literarnom ikonostasu“ (Maks Friš, Fridrih Direnmat, Hajnrih Bel, Elijas Kaneti) dodao likove Tomasa Bernharda, Petera Handkea, Elfride Jelinek i velikog broja savremenih pisaca.

Na samom dnu tajne leži – Atlantida. Kad ispliva na površinu opšteg privida, ostrvske opsene izdvojenosti sasvim će nestati.

U knjizi su prvi put istražene mogućnosti izvođenja svojevrsne eksperimentalne teorije koja u kritičkim i u istorijskim terminima promišlja tesnu prožetost književnosti na različitim jezicima i iz različitih kultura. Poseban naglasak je stavljen na transmisije između ekscentričnih polja u transkulturnim komunikacijama. U tim transmisijama releji na srpskim i balkanskim kulturnim prostorima dobijaju poseban značaj. U ovom, po mnogo čemu pionirskom radu, ukazuje se na višedimenzionalnost i, u krajnjoj liniji, neobuhvatljivost transkulturnih problema u „disciplinovane“ naučne obrasce. Rezultat istraživanja je u artikulaciji pristupa koji kombinuje znanja iz različitih umetnosti i različitih naučnih oblasti, kao i različite metode i diskurse, i ukazuje na ludičku dimenziju kao nužan element u navedenom istraživanj