ISTORIJA

Prvo izdanje knjige Jugosloveni i Španski građanski rat Vladana Vukliša dobilo je diplomu za poseban doprinos nefikcijskoj literaturi u sklopu Nagrade Doma kulture Studentski grad za najbolju knjigu nefikcijske proze objavljene u Srbiji u 2024. godini. Prema obrazloženju Svetlane Slapšak i Miroljuba Stojanovića:

Knjiga Jugosloveni i Španski građanski rat Vladana Vukliša obimno je istorijsko delo sa svim odlikama dobre istoriografske proze. Tema je smelo inovativna u doba kada se jugoslovenske studije tek konstruišu, kako istraživački tako i metodološki, i ovakvo delo dobrodošao je primer da se i u rizičnoj lokalnoj stvarnosti može ostvariti nivo akademske produkcije progresivne, naučno utemeljene i neopterećene nove dijaspore. Bogata dokumentacija uz precizan argumentacijski aparat osvetljava ne samo nepoznate, cenzurisane ili mitizovane aspekte građanskog rata u Španiji, nego omogućava i nova tumačenja posleratnih događaja i posebno partizanskog vojevanja. Istoriografija može biti umetnička proza, i to je onaj kvalitet koji je žiri ubedio u vrednost knjige i njenu nesumljivu pripadnost žanrovima koje ova nagrada ističe.

Delo se bavi crkvenom politikom srpskog despota Đurđa Vukovića (Brankovića), poznatog i kao Đurađ Smederevac (1427– 1456). Odnos srpskog despota Đurđa Smederevca prema Srpskoj Crkvi može se okarakterisati kao cezaropapistički: episkopat Srpske Crkve funkcioniše kao deo državnog aparata koji je u potpunosti potčinjen srpskom despotu. Despot Đurađ Smederevac se ponaša kao neko ko je vlastan da postavlja poglavare Crkve, a izgleda da su ga i stranci držali za nekoga ko de facto upravlja Srpskom Crkvom s obzirom na to da se i zapadni i istočni organizatori unionističkog Feraro-florentinskog sabora (1438–1439) obraćaju despotu Đurđu, a ne srpskom patrijarhu. Odnos srpskog despota Đurđa Smederevca prema Feraro-florentinskom saboru i uniji, koja je njime nastala, nije lako ustanoviti. Izgleda da je despot Đurađ koristio ovu uniju kao političko sredstvo kako bi kroz krstaški rat, poznat kao Duga vojna (1443–1444), obnovio Srpsku despotovinu nakon njenog prvog pada (1439), ali je na kraju odustao od približavanja Rimokatoličkoj Crkvi. Nikola Ilić je rođen u Kruševcu 1996. godine. Odrastao je u selu Donji Stepoš, u blizini Kruševca. Na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu Univerziteta u Beogradu 2019. godine završio je osnovne, a 2020. master studije, stekavši akademsko zvanje master teolog. Objavio je nekoliko naučnih radova na teme iz crkvene istorije, najznačajnije knjige Crkvena politika srpskog kneza Lazara (1371–1389) (Beograd: Čigoja štampa, 2023) i Crkvena politika srpskog kneza i despota Stefana Lazarevića (Beograd: Čigoja štampa, 2024). Pored akademskog, bavi se i kreativnim pisanjem. Objavio je zbirke pesama Vaskrsni nas, Blaga Reči (Beograd: Alma, 2020) i Rasinske pesme (Kraljevo: Poetikum, 2022). Takođe je objavio više pesama i kratkih priča u raznim zbornicima.

Knjiga Rut Mičel, američke novinarke i sestre generala Bilija Mičela, predstavlja autentično svedočanstvo o događajima iz Drugog svetskog rata, viđeno očima neposrednog učesnika i posmatrača. Boraveći među pripadnicima jugoslovenskog pokreta otpora pod vođstvom generala Dragoljuba Draže Mihailovića, autorka pruža dragocen uvid u borbu srpskog naroda, moralne i političke dileme epohe, kao i složene odnose unutar tadašnje „Jugoslavije“.

Snažnim novinarskim stilom i dubokim osećajem za istinu, Rut Mičel razbija mitove i prikazuje ličnosti i događaje onakvima kakvi su zaista bili – bez ideoloških iskrivljenja i istorijskih predrasuda. Ova knjiga ostaje jedno od retkih autentičnih svedočanstava o četničkom pokretu i njegovoj ulozi u borbi protiv okupatora.

„Titu nisam rekao, zapisao – jesam” : dokumentarna građa njegovog komandanta garde, generala Milana Žeželja

Istoričari još tragaju za (ne)postojećom Brozovom ličnom arhivom u kojoj je čuvao najveće tajne i zagonetke zajedničke tvorevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

Drug Maršal je putovao u mnoge zemlje širom planete, sklapao je prijateljstva i mirio zavađene narode, a najveći deo „lične arhive” sadrži depeše koje su stizale na njegovo ime, na „Galeb” ili kabinet druga Tita…

Od donošenja Sretenjskog ustava 1835. pa sve do 2000. godine, ustavi u Srba su se menjali, vlast je često želela da ih prenebregne ili zaobiđe, a neretko i da ih na silu ne primenjuje. Neki državni udari su ponikli iz verovatno najbolje namere, ali je vreme pokazalo da ni takve, najbolje namere nisu na duge staze davale željene rezultate.

Dešavalo se da jedan državni udar ili pokušaj državnog udara u izuzetno kratkom vremenu (pa čak i u jednom danu) izazove drugi državni udar u zemlji. Takva je situacija nastala kod ubistva kneza Mihaila Obrenovića 1868. godine, ali se istorijska paralela može povući i do marta 2003, nakon ubistva predsednika Vlade Republike Srbije, Zorana Đinđića. Kralj Aleksandar Karađorđević je kao odgovor na ukupno stanje u zemlji, i nakon ubistva u Narodnoj skupštini, uveo diktaturu koju su svi očekivali, a zatim i lični režim. I to je ublažio oktroisanjem novog Ustava iz 1931. godine. Ipak, država je nastavila da podriva sopstvenu moć i pogoršava međusobno nepoverenje naroda koji su u njoj živeli, što će kulminirati 1941. godine.

Ono što je postojano u istoriji Srbije jeste želja naroda za demokratskim i parlamentarnim uređenjem, na šta je posebno ukazivano u diplomatskim izveštajima nakon uvođenja Šestojanuarske diktature 1929. godine, ili 27. marta 1941. godine. Ništa manja nije bila želja naroda za demokratijom u vreme Slobodana Miloševića 2000. godine.

Velike sile su se svakako mešale u unutrašnje političke prilike u Srbiji, u čemu se posebno istakla Velika Britanija, bivajući prisutna u takvim događajima još iz vremena vazalne Kneževine Srbije u okviru Osmanskog carstva, pa sve do dešavanja 27. marta 1941. godine i, naročito, neustavnog prenosa vlasti sa Vlade Kraljevine Jugoslavije na vlasti komunističke države DFJ 1944. i 1945. godine.

Sve forme protivustavnog delovanja najčešće su vodile dugoročnom slabljenju zemlje i institucija države. Iz tog razloga, ma koliko bolje vlasti dolazile nakon pojedinih državnih udara (kao što je to bio slučaj sa kraljem Petrom Karađorđevićem 1903. godine) to, dugoročno gledano, najčešće nije valjan način da se politički deluje. Ne postoji bolji način u demokratskom svetu da se promeni vlast, do pobede na demokratskim izborima.

Naravno, pod uslovom, da se poštuje iskazana volja birača, što u Srbiji često nije bio slučaj.

Kad se u rukama čestitih ljudi nađu dokazi prljavih tajni, skrivenih radnji i raznih bahatosti koje ostatku sveta ne bi pale na pamet ni u najluđim snovima, mnogi se postide tuđe sramote i pokušavaju da sakriju ono što ih može iskompromitovati kao čuvare nečijeg života za koje bi u jednom trenutku morali da polože i sopstvenu glavu.

Mnogi sakriju svoje tajne tako što ih bace u vatru, vodu, iseckaju na najsitnije delove ili ih pojedu.

Ima i onih koji sve saznaju, pa ćute i odnesu tajne u grob.

Sreća je da ima i onih koji sakriju tajne od sebe, ali ostave znake kao smernice onima kojima je reč važnija od ćutanja.

Oni što ćute neka i dalje to rade, jer im priliči, a oni koji ništa ne kažu, a znaju, često ponešto zapišu.

Uvek se nađe neko ko progovori.

Delo se bavi crkvenom politikom srpskog vladara Stefana Lazarevića (knez: 1389–1402, despot: 1402–1427). Stefan Lazarević je crkvenu politiku svog oca kneza Lazara – koja se sastojala u kontroli nad Srpskom Crkvom i potvrđivanju vladarskog legitimiteta kroz istu – zaokružio kroz Lazarevu kanonizaciju i konstruisanje mučeničkog kulta. U svoju samostalnu crkvenu politiku Stefan uvodi ideju odbrane domovine od nevernika i ideju prestonice kao svetog mesta, ali se istovremeno vraća i starim nemanjićkim tradicijama. U dva navrata se Stefanova kontrola nad Srpskom Crkvom uzdrmala: prvi put u periodu između 1389. i 1390/91. godine, kada je Vuk Branković uspeo nakratko da postavi svog saveznika Jefrema za patrijarha, i drugi put u vreme građanskog rata između Stefana Lazarevića i Brankovićevih sinova (1402–1412), kada je izgleda došlo do raskola u Srpskoj Crkvi. Raskol je prevaziđen izmirenjem Stefana Lazarevića i Đurđa Vukovića (Brankovića) 1412. godine. Nakon tog izmirenja vidimo apsolutnu odanost celokupne Srpske Crkve srpskom despotu Stefanu Lazareviću.

Nikola Ilić je rođen u Kruševcu 1996. godine. Odrastao je u selu Donji Stepoš, u blizini Kruševca. Na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu Univerziteta u Beogradu 2019. godine završio je osnovne, a 2020. master studije, stekavši akademsko zvanje master teolog. Tema master rada bila mu je Rimokatolička crkva u nemanjićkoj Srbiji. Objavio je nekoliko naučnih radova na teme iz crkvene istorije, a kao najznačajnije knjigu Crkvena politika srpskog kneza Lazara (1371–1389) (Beograd: Čigoja štampa, 2023).
Pored akademskog, bavi se i kreativnim pisanjem. Objavio je zbirke pesama Vaskrsni nas, Blaga Reči (Beograd: Alma, 2020) i Rasinske pesme (Kraljevo: Centar za afirmaciju stvaralaštva Poetikum, 2022). Takođe je objavio više pesama i kratkih priča u raznim zbornicima.

Da bi se napisao roman o gospodaru užičkog grada velikom županu Nikoli Altomanoviću mora se duboko uroniti u prošlost. Potreban je istraživački rad istoričara, talenat romanopisca, uranjanje u tajne prošlosti i život srpskog naroda u vreme Nikole Altomanovića. Priča o Nikoli Altomanoviću, gospodaru najveće teritorije u Dušanovom carstvu i velikom ratniku, tražila je od autora ne samo istorijsku rekonstrukciju, nego izuzetan nivo imaginacije i leksike kako bi se što bolje približio razumevanju današnjeg čitaoca. Petar Mićunović ima izuzetnu lakoću pisanja, sjajan leksički fond i veoma uspešno nam dočarava sve karaktere svojih junaka – sukobe, strahove, izdaje, pobede i ljubavi.

To i zaslužuje priča o izuzetnoj osobi kakav je bio veliki župan. Zato je ovaj roman još jedan biser u niski knjiga o Užicu i užičkom kraju. Kao i svi životi velikih junaka i ljudi, tako se i život Nikole Altomanovića završava kao gašenje zvezde koja je ostavila neizbrisiv trag na našem nebu.

Radivoje Davidović novom knjigom „Od Vajsa do Vinavera“ nastavlja istraživački rad idući tragom naziva nekih od poznatih beogradskih uglednih ličnosti jevrejskog porekla i osvetljava njihov doprinos u javnom i kulturnom životu Srbije. U prvoj knjizi „Od Daviča do Čelebonovića“, koja je imala velikog odjeka kod čitalaca, bilo je zastupljeno sedamnaest ličnosti dok u drugoj se nalaze 36 biografija onih koji su ostavili neizbrisiv trag i odavno zaslužili da se njihovim imenima nazovu ulice glavnog grada Srbije. I sasvim je očigledno da takoreći nije bilo oblasti u politici, kulturi i ekonomiji u kojoj javni radnici jevrejskog porekla nisu ostavili traga. Savremena srpska kultura ne može se zamisliti bez imena: Stanislava Vinavera, Rahele Ferari, Oskara Daviča, Gece Kona, Isidora Pape, Marka Čelebonovića, Danila Kiša, Enrika Josifa, Huga Klajna…

Veliki je uspeh Radivoja Davidovića da preko naziva beogradskih ulica prikaže noviju istoriju grada u čijem su stvaranju bile znamenite ličnosti iz jevrejske zajednica koji su svoje delovanje duboko utkale u srpsku kulturu. O tome svedoči uostalom i knjiga Radivoja Davidovića koja je bogato ilustrovana sa 170 kvalitetnih fotografija i u kojoj se nalaze planovi ulica i ličnosti koje su dali život za slobodu u svetskim ratovima.

Trotomno izdanje Zbornika kraljeva i arhiepiskopa srpskih priredio je profesor Tomislav Jovanović.

Prvi tom sadrži pre svega književnoistorijska i tekstološka razmatranja o sačuvanim celovitim i nepotpunim prepisima. Svakom prepisu posvećena je posebna pažnja i ustanovljene varijante njihovih tekstualnih razgranavanja. U osnovu izdanja ušao je srpskoslovenski prepis nastao 1553. godine u manastiru Mileševi.

Sa njim su upoređeni svi drugi prepisi i međusobne razlike prikazane u napomenama ispod teksta. U drugom tomu nalaze se tekstovi žitija koja je napisao Arhiepiskop Danilo Drugi, a u terećem tomu žitija i beleške njegovoh Učenika i drugih nastavljača.

FRIC FIŠER je bio redovni profesor Univerziteta u Hamburgu. Rođen je u Hamburgu (1908–1999). Doktor nauka od 1933. Postao je svetski poznat knjigom POSEZANJE ZA SVETSKOM

MOĆI, POLITIKA RATNIH CILJEVA CARSKE NEMAČKE 1914–1918. GODINE (1961), koja je u SR Nemačkoj imala pet izdanja, uključujući i jedno džepno, a prevedena je na sve najveće svetske jezike, pa i japanski. Iako se bavio i ranijim periodima nemačke istorije, glavni radovi su mu iz istorije prvih decenija 20. veka: RAT ILUZIJA, NEMAČKA POLITIKA OD 1911. DO 1914. GODINE (1969) i PRVI SVETSKI RAT I NEMAČKA SLIKA ISTORIJE, zbornik studija (1977). Poznate su mu i dve polemične knjige manjeg obima: SVETSKA SILA ILIPROPAST (1965) i JULI 1914: MI NISMO TO NEVOLJNO UČINILI (1983).

Knjiga SAVEZ ELITA, O KONTINUITETU STRUKTURA MOĆI U NEMAČKOJ 1871–1945. GODINE (1979) predstavlja raspravu zasnovanu na obilju činjenica kojom se dokazuje da je od stvaranja do propasti Rajha (1871–1945) postojao kontinuitet konzervativnih snaga sačinjenih od jedne elite, čiji su društveni činioci bili veliki zemljišni posed, krupan kapital, državna birokratija i militaristicki vojni vrh. Stalna neprijateljska demokratija u Nemačkoj usmerena je na ratnu politiku radi širenja Rajha i postizanja svetske moći i ova elitaomogućila je 1933. dolazak nacista na vlast i, zatim, pružala društvenu osnovu nacističkom režimu.

Istraživanje Dejvida Motadela posvećeno je jednoj od važnih manifestacija nacističke politike za vreme Drugog svetskog rata ― pokušajima privlačenja na stranu Osovine i mobilisanje dobrovoljaca iz redova muslimanskog stanovništva, uz široku propagandnu akciju na okupiranim teritorijama sovjetskih centralnoazijskih, kavkaskih naroda i krimskih Tatara, kao i među muslimanima na Balkanu, u Bosni i Hercegovini, na Kosovu i Metohiji i Albaniji (rezultat je bilo stvaranje dve SS divizije: „Handžar“ i „Skenderbeg“). Ove dobrovoljce trebalo je uključiti u onaj deo nemačke ratne mašinerije koja je, do tada, bila rezervisana isključivo za „rasno najvrednije“ pripadnike nemačkog naroda. Pokušaj da se sličan proces podstakne u arapskim zemljama Bliskog istoka i Magreba britanskim i francuskim kolonijama, uz korišćenje arapsko-jevrejskog sukobljavanja u Palestini, nije dao očekivane rezultate. Motadel ukazuje i na ulogu uticajnih verskih i političkih vođa lokalnih muslimana, koji su prihvatali aktivnu saradnju sa nacističkim režimom, kao što je bio slučaj sa velikim jerusalimskim muftijom Aminom El Huseinijem, koji je vodio propagandnu akciju među lokalnim muslimanskim stanovništvom u Bosni i Hercegovini. Ova akcija je, na drugoj strani, postavljala i zahtev za ublažavanje nekih ideoloških postulata nacističke rasističke ideologije o „rasnoj manjevrednosti“ novih dobrovoljaca.

Geopolitički triler! Intrigantno štivo i hrabro u argumentaciji, zasnovano na utvrđenim istorijskim geopolitičkim tokovima, namenjeno za svakoga ko želi da zna u kakvom svetu živi. Svet koji je sve više nestabilan. Svet koji se trenutno prekomponuje.
Knjiga kao predmet istraživanja postavlja NATO alijansu – istorijski osvrt i analizu njenog nastanka, razvoja i preoblikovanja, ali isto tako, i njenu ulogu u sadašnjem svetskom poretku.
Rivalstvo između NATO i Rusije, SAD i Kine, uspon Azije, rat u Ukrajini, pretnja od Trećeg svetskog rata, šahovsku igru između Velikih sila, novi Hladni rat, brojne bitne istorijske momente ali i buduće predikcije, kao i – da li je NATO faktor svetske stabilnosti ili nestabilnosti? Kako ova organizacija funkcioniše? Kakav odnos ima ka Rusiji i Kini, ali i ostalim globalnim igračima? Koji su budući scenariji koje možemo da očekujemo? Kako poboljšati globalnu bezbednost?

Bez špekulacija i teorije zagovora, knjiga je pisana iz čiste analitičke prizme, bazirana na empirijskim dokazima koji pružaju doprinos teorijskim saznanjima o ulozi Alijanse u globalnoj bezbednosti.

Rukopis „NATO alijansa u novom svetskom poretku“ autora Zdravka Vasileskog izrađen je u skladu sa akademskim kriterijumima koji ga svrstavaju u kategoriju naučne monografije. Rukopis po formi i po sadržaju, predstavlja monografsku studiju od značaja za naučnu i stručnu javnost, koja se može koristiti i kao dopunska literatura u nastavi i obrazovanju studenata na visokoškolskim ustanovama, jer doprinosi širem sagledavanju ove važne i aktuelne teme. Stoga ga srdačno preporučujemo za objavljivanje.

Delo se bavi crkvenom politikom prvog vladara tzv. Moravske Srbije, velikog kneza Stefana Lazara (1371–1389). Nakon propasti Srpskog carstva i smrti cara Stefana Uroša V (1371), knez Lazar, upravitelj oblasti sa jezgrom u Zapadnom Pomoravlju, teži da se postavi za legitimnog srpskog vladara i naslednika Nemanjića. S obzirom na to da je Srpska Crkva potvrđivala legitimitet srpskih vladara, knez Lazar posvećuje veliku pažnju rešavanju crkvenih problema – uz Lazarevo zalaganje se rešava crkveni spor sa Carigradom (1375), učestvovao je u postavljanju Jefrema za patrijarha (1375), a sledećeg patrijarha, Spiridona, postavio je samostalno (1379/80). Po postavljanju Spiridona za patrijarha knez Lazar je definitivno priznat kao jedini legitimni vladar Srbije od strane Srpske Crkve. Uz rešavanje crkvenih problema, Lazar ojačava svoj legitimitet i zadužbinarstvom. Izgleda da je knez Lazar sukob sa Turcima Osmanlijama osamdesetih godina XIV veka predstavljao kao sveti rat, kao borbu za odbranu hrišćanstva. Lazareva pogibija u boju protiv Turaka na Kosovu (1389) poslužiće njegovim naslednicima za kanonizaciju kneza Lazara i razvijanje njegovog svetačkog kulta.

O strogo čuvanim tajnama TITOVIH  BRIONA

Istoriju, kažu, pišu pobednici. Ili, bolje, oni koji nadžive osvojenu vlast. U našem jugo-slučaju, pravu priču o periodu posle Drugog svetskog rata, odnosno o vremenu 40-godišnje, doživotne vladavine Josipa Broza Tita tzv. Drugom Jugoslavijom, najverovatnije će saznati naši unuci zato što je gotovo nedostupna (ne)postojeća zvanična dokumentacija (a nema ni mnogo živih savremenika događaja)...

Ima, međutim, iznenadnih dragocenih saznanja i vrednih otkrića uz pomoć onih od kojih se to najmanje očekivalo. Jedno od takvih vrednih otkrića je postojanje pedantno vođenog dnevnika sa obimnom dokumentacijom čoveka koji je od 1944. do 1961, punih 17 godina, više nego savesno, bdeo nad životom „najvećeg sina naših naroda“.

Koliko je, između ostalog, ta vladavina, pa i lična briga za svoju sigurnost, koštala ratom opustošenu i već tada delimično podeljenu demokratsku, pa samoupravnu republiku teško da će biti izračunato. A ovo, i sledeći prilozi, možda će bar pripomoći da se na svetlo dana isteraju i druge računice...

Obimna dokumentacija, kojom danas raspolažu istoričari, kako objavljena tako i nepoznata javnost, omogućava pregled vladavine Isabele, i rasvetljava nove činjenice.

Praktično je nemoguće razdvojiti delovanje Kralja Fernanda i Kraljice Isabele, koje su nazivali tvorcima ili osnivačima španskog političkog jedinstva, tako da su ograničenja u knjizi jedino hronološka, jer sve se prekida smrću kraljice.

Zato je ovo, posle kratko uvoda, priča o jednom braku koji je ispunio svoje obaveze da vlada.

Ova knjiga nastaje u veoma bitnom trenutku. Ovo je, naime, prvi put da se na arapskom jeziku objavljuje knjiga o kraljicama starog Egipta. Uz to, autor ove knjige je dr Husein Abdelbasir, direktor Muzeja antikviteta pri Biblioteci Aleksandrini. On je, s jedne strane, istaknuti arheolog, koji je svoju diplomu visokih studija u oblasti staroegipatskih antikviteta stekao na univerzitetu Džons Hopkins u Sjedinjenim Američkim Državama, a, s druge, nadareni pisac.

Pesak Egipta i dalje krije mnoge tajne.

Knjiga Kraljice starog Egipta: drama ljubavi i vlasti govori o najva- žnijim faraonkama, vladarkama Egipta.

Žena je u starom Egiptu bila gospodarica društva u svakom smislu te reči. I tada, davno, dobijale su ono što su neke žene stekle tek u savremeno doba. Žene su imale važnu ulogu u očuvanju prestola zemlje dok im sinovi ne dostignu punoletstvo. Taj sistem se, međutim, primenjivao u starom Egiptu, jer majka svom sinu, kralju detetu, predstavlja najodaniju, najverniju i najprivrženiju osobu od svih. Uz to, ona je član kraljevske porodice po krvi i obučena je da snosi sve odgovornosti koje su joj kroz istoriju date, kao i da štiti svog mladog sina dok ne poraste. Majke, a ne očevi ili braća, bile su te kojima je pripala velika uloga regenta kada im muž iznenadno ode na drugi svet.

Ovo je jedinstvena monografija o sjajnim ženama. Priča o njihovim životima je priča o istoriji Egipta.

Putopis Ivana Ivanića o Kosovu i Metohiji predstavlja važan izvor za poznavanje srpskih prilika u ovim krajevima, kako političkiuh tako i crkvenih, društvenih i kulturnih, u nesigurnim vremenima na početku 20. stoleća. Ove knjegove „putne beleške”, pored Nušićeve knjige o Kosovu, koja je prethodila Ivanićevoj i takođe nastala kao rezultat njegovih konzulskih iskustava, i izveštaja Milana Rakića, nezaobilazna su svedočanstva za upoznavanje sa stanjem srpskog naroda, međuetničkim i međureligijskim odnosima, ekonomskim i kulturno-prosvetnim prilikama, nacionalnom akcijom, odnosima sa konkurentskim pokretima (albanski, bugarski, grčki). Zbog toga ponovno objavljivanje ove Ivanićeve knjige i danas, pored zanimljivosti, ima svoju aktuelnost, svedočeći o nekim „procesima dugog trajanja”.

Izuzetan istoričarski poduhvat. Posle studije Jevreji u Pirotu, Leblova je napravila celokupnu istoriju Jevreja na Balkanu od 1520. godine. Obrađeni su svi gradovi u Srbiji, stanovništvo, obrazovanje, privredne aktivnosti Jevreja. Značajno je da je sveobuhvatno obrađen period progona Jevreja od 1941 do 1945. godine.

Radeći godinama u Dokumentarnom programu RTS Dragan Kolarević je realizovao nekoliko veoma zanimljivih projekata. Susrećući se s raznolikim svedočenjima i izvorima, deo svojih istraživanja predočio je u književnom obliku. Njegov najnoviji rukopis bavi se temom koja je, makar delom, ponovo postala aktuelna pobuđujući najrazličitije, pa i kontroverzne pristupe i zaključke.
Kolarević prati razvoj shvatanja o južnoslovenskom bratstvu i zajedništvu počev od Vukove opštesrpske ideje, potom ilirizma, sve do ranog jugoslovenstva i troimenog saplemeništva Srba, Hrvata i Slovenaca. Tu, naravno, razmatra i uloge Adama Čartorijskog i Františeka Zaha kao preteča i inspiratora Garašaninovog Načertanija.
Uloga Mihaila Pupina, uključujući njegov uticaj na američkog predsednika Vudroa Vilsona, ali i značaj i udeo SAD u krojenju karte Evrope posle Velikog rata i pri nastanku Kraljevine SHS, temeljno su prikazani.
Ono na šta mi se čini da vredi skrenuti posebnu pažnju su partije u kojima Kolarević nepretenciozno dopunjuje dosadašnja istraživanja naših istoričara.
Razvijajući svoju temu i pristup podrazumeva se da je Dragan Kolarević, u skladu sa svojim istraživanjima i interesovanjima, prikaze niza događaja „protkao“ uporednim informacijama o aktivnostima srpskih masona. Naravno, često je reč i o njihovim naporima da stavove o „srpskom pitanju“ predoče i vodećim masonskim ložama u svetu.
Ne bi se moglo reći da je ovaj paralelni „tok“ u Kolarevićevom istraživačkom pothvatu nalik pisanju nekakve „potajne istorije“. Reč je, svakako, o uticajnim ljudima koji su, osim u najširoj javnosti, i na taj način nastojali da deluju – ne kao zagriženi nacionalisti, već kao patriote, kao i zagovornici opšteljudskih vrednosti.

Kada pročitate ovu knjigu sećanja umetnika na nastupe pred predsednikom Titom, imaćete utisak da ste bili u njegovoj neposrednoj blizini sve te godine o kojima sada pišu mnogi autori, slažući mozaik Titovog vremena. Emotivne, istinite i na momente duhovite priče naših istaknutih umetnika, od kojih su mnogi i danas aktivni i uspešni, prikazeće vam na interesantan način Titovu ličnost i vreme koje su mnogi od nas proživeli. Iz njihovih sećanja saznaćete koliko je Tito cenio umetnike i umetnost, kako su izgledali ti trenuci opuštenosti i zabave, kako je delovala cenzura... Iz priča Zdravka Čolića, Tereze Kesovije, Gertrude Munitić, Bokija Miloševića, Miodraga Petrovića Čkalje, Lordana Zafranovića, Đorđa Balaševića, Kornelija Kovača, Milke Stojanović, Živana Saramandića, Nikole Karovića, Tripa Simonutija, Ivana Bekjareva, Bate Živojinovića i mnogih njihovih kolega, saznaćete o Titovoj epohi, značajnim događajima i državnicima koji su nas posetili i mnogo više nego što očekujete.

Stanovnici jugoistočne Evrope dele mnoga zajednička istorijska iskustva, i do danas su njihove sudbine tesno međusobno povezane. Ipak, ne postoji zajednički identitet. Umesto toga, ovde je stvorena jedna specifična raznolikost, velikim delom pod uticajem nadregionalnih veza. Zato su u ovoj knjizi nastanak ovog regiona i njegove promene od antike do danas posmatrane ne samo iz perspektive samog regiona, već i iznova tumačene iz globalno-istorijske perspektive. Tako se pokazalo da je razmena

"Autor u ovoj knjizi jasno govori kako su se odvijali događaji prilikom nemačkog napada i okupacije Kraljevine Jugoslavije na početku II svetskog rata, objašnjava zašto su se tako odvijali razni događaji i govori i zašto je sve to moralo da bude baš tako.
Po prvi put je u ovoj knjizi dat prikaz dokumenata italijanskih državnih i vojnih arhiva koji do sada nikada ranije nisu bili objavljeni. Reč je o izveštajima očevidaca, a ne nešto što je pisano posle, po sećanju ili po priči drugih. Dokumenta koja je pronašla, prevela i za štampu priredila gospođa Mihajlović prvorazredne su izvorne vrednosti. Oni su do ovog trenutka nepoznati i niko ih u naučne svrhe nije koristio.
Svojim sadržajem oni su potresni, jer opisuju stravične masovne zločine hrvatskih ustaša na čitavoj teritoriji kojom su privremeno zavladali. Dokumenti obiluju podacima o masovnim likvidacijama Srba, o lovu na njih kao na divlje zveri, o deportaciji u logor u Pagu, o tome kako Italijani nisu mogli mirno da posmatraju zločine, kako su osuđivali ustaše, ali nisu imali naređenje da im se suprotstave, zbog čega su se osećali krivima i saučesnicima u zlodelima.
Ova knjiga predstavlja izuzetno značajan istorijski dokument koji treba pažljivo čitati, ukoliko želite da saznate pravu istinu o nesretnim događajima na okupiranim teritorijama Dalmacije, Like i Bosanske Krajine u toku II svetskog rata, koje su svojim očima videli predstavnici oružanih snaga Italije i izneli ih u svojim izveštajima. Autora dr Mili Mihajlović dugujemo veliku zahvalnost na trudu i želji da nam otkrije i približi istinu."

Više od dvadeset godina je prošlo od pojave drugog izdanja Fašizma. Oba prethodna izdanja (1978, 1987) objavio je Nolit. U međuvremenu su istraživanja razvijenog i savremenog fašizma napredovala u sadržinskom i teorijskom pogledu iako su i dalje snažno idejnopolitički oblikovana. U teorijskom aparatu misli o fašizmu i u razlikovanju važnog od nevažnog u prošlosti prelama se idejnopolitičko opredeljenje, manje ili više upadljivo. Sa urušavanjem evropskog socijalizma oslabio je uticaj marksističke misli i narasla šarolikost novih pristupa fašizmu. U naučnoj i političkoj kulturi sećanja oslabio je antifašizam a ojačao antitotalitarizam. Različite teorijske i metodske strane novih sukobljenih teorijskih struja kritički sam pratio u potonjim knjigama, ali u ovo izdanje nisu uključeni rezultati mojih naknadnih istraživanja. Dodato je samo zaključno poglavlje, a sadržaj prethodnog izdanja nije menjan. Ne samo stoga što pisac nije bitno izmenio gledišta o fašizmu, iako ih je kasnije dopunjavao, nego i zato što neizmenjeni sadržaj u trećem izdanju može biti dokument i svedočanstvo o dobu kada su pisana prethodna izdanja. Na čitaocu je da proceni da li uspešnije pretrajava fašizam ili ova knjiga koja ga analizira.

Dmitrij Frolov sagledava pitanje ekstrema albanske kolaboracije – ratovanje u SS trupama. Na osnovu građe iz više ruskih, srpskih, engleskih, nemačkih i albanskih arhiva i biblioteka rekonstruisana je slika formiranja, aktivnosti i zločina albanskih esesovaca. Albanski doprinos jačanju Trećeg rajha u okviru Vafen SS sagledavan je uz uporednu analizu izjava balkanskih svedoka zločinačkih poduhvata i nemačkih naručilaca ovih genocidnih poduhvata. Konstatacije nacističkih šefova albanskih esesovaca izgledaju kao najmarkantnija svedočanstva ponora u koji su zaronili pripadnici Skenderbeg formacije.

U jeku zime 1915/1916. godine, srpska vojska u kleštima armija Centralnih sila, prisiljena je na povlačenje u pratnji mase naroda. Na albanskim obalama Jadrana spasena je izvanrednom humanitarno-vojnom operacijom italijanske Kraljevske mornarice, uz učešće francuskih i engleskih brodova, te prebačena na drugu obalu mora.
U nameri da potpuno novom, do sada nepoznatom arhivskom građom, upotpuni prikaz završne faze operacija povlačenja neobezbeđene srpske vojske na obale Albanije, sklopljen je mozaik izvanrednog napora saveznika Srbije da se spase vojska i narod prabacivanjem brodovima na sigurnu teritoriju. Na čelu ovih operacija našla se Kraljevska mornarica Italije. Među svim saveznicima, podnela je gotovo celokupan teret i odgovornost poduhvata. Od 12. decembra 1915. pa do 29. februara 1916. godine, italijanska mornarica je iz Albanije evakuisala 260.895 srpskih vojnika i izbeglica, 24.000 austrijskih vojnika - zarobljenika srpske vojske, 10.153 konja, 68 topova i 300.000 tona hrane i materijala. Sa vojskom je evakuisana i srpska vlada, vojni vrh, kralj Petar I Karađorđević i regent Aleksandar.
Obavljeno je 248 plovidbi i upotrebljeno 350 lađa. U istoj operaciji, evakuisano je i 6.000 crnogorskih vojnika1 i kralj Nikola I sa porodicom.
Ova pomorska operacija može da se uporedi sa onim što se dogodilo tokom Drugog svetskog rata između 25. maja i 3. juna 1940. u Denkerku na severu Francuske, kada je evakuisano preko 300.000 engleskih i francuskih vojnika. Ta evakuacija bila je odlučujuća za pobedu saveznika, baš kao što je to bila ova, obavljena tokom zime 1915/1916. Posle dugogodišnjih iscrpljujućih rovovskih borbi bez ikakvog pomaka na svim savezničkim frontovima, tek je srpska vojska, u jurišu 15. septembra 1918, uspela da probije Solunski front i da u nezadrživom napredovanju odluči pobedu u manje od dva meseca. Ali te vojske pobede ne bi bilo, da par godina ranije, na obalama Albanije, nije bilo italijanske Kraljevske mornarice da joj pruži ruku i preveze je do spasa.
Iako po značenju i brojkama slične, operacije masovne evakuacije iz Albanije i Denkerka nikako se ne mogu poistovetiti: evakuacija u Denkerku bila je isključivo vojna operacija, dok je ona u Albaniji bila humanitarna u uslovima rata.
Operacija u Denkerku odnosila se isključivo na evakuaciju 1 Reč je o dobrovoljcima u crnogorskoj vojsci. Najvećim delom činili su ih Hercegovci i Bokelji. Još januara 1915. su u vojsci Crne Gore formirana četiri dobrovoljačka bataljona: Gatački, Bilećki, Trebinjski i Bokeljski. Činili su ih Srbi dobrovoljci prebegli u Crnu Goru pre ili posle prinudne mobilizacije u austrougarsku vojsku. Svi su se stavili pod komandu kralja Nikole.
Znajući da prema zarobljenim Srbima Austrougarska nije primenjivala međunarodna pravila o ratnim zarobljenicima, a da je na dezertere iz austrougarske vojske - u koje su svrstavane i prebeglice, inače austrougarski vojni obveznici - primenjivana smrtna kazna po kratom postupku, kralj Nikola je pred povlačenje, iz borbenih redova prve povukao dobrovoljačke formacije. One su upućene na albansku obalu i odatle evakuisane, da bi potom bile uključene u sastav Srpske vojske i učestvovale u proboju Solunskog fronta. O ovome i Mitrović, Andrej. Srbija u Prvom svetskom ratu. Beograd: Službeni glasnik, 2014, 135 i 269 i Kostić, Vasko. Bokelji u Prvom svjetskom ratu. Obalska Albanska golgota. Herceg Novi: NVO “Matica Boke”, 2014, 17-18.__ vojske, pa time bila unapred predviđena, precizno isplanirana i sprovedena po svim vojnim pravilima i procedurama.
Suprotno tome, evakuacija srpske vojske i naroda iz Albanije samo se delimično odnosila na evakuaciju vojske. Najveći deo evakuisanih bili su civili, a dobar deo vojnika činili su bolesni i ranjeni. Osim toga, trebalo je evakuisati i više desetina hiljada zarobljenika srpske vojske koji su među prvima stigli na albanske obale Jadrana.
Složenost i rizici situacije postali su skoro nepremostivi problem u uskom morskom kanalu posebne konfiguracije, kao što je to prostor donjeg Jadrana. Možemo slobodno da kažemo da je Otrantski kanal za Jadran jednako problematičan kao što je to Lamanš za Severno more. Ako je za Englesku transport trupa u Francusku značio teški ispit strateškog umeća, žrtava i hrabrosti, italijanska mornarica se, transportujući svoje trupe u Valonu i evakuišući srpsku vojsku i narod na drugu obalu Jadrana, suočila sa daleko težim problemima. Zašto? Kanal Lamanš je širok dvadeset četiri morske milje, sa relativno plitkim vodama koje je trebalo blokirati i čuvati, dok je Otrantski kanal širok preko četrdeset morskih milja, sa vodama dubine od oko hiljadu metara, u kojima se ne mogu koristiti jednostavni sistemi odbrane kao u Lamanšu. Osim toga, u neposrednoj blizini Otrantskog kanala bio je Kotor, tada moćna austrijska pomorska baza, dok je specifična konfiguracija morskog zaleđa istočne obale Jadrana pružala neprijatelju mogućnosti da se lako zakloni, da izveštava i snabdeva svoje podmornice.
Takođe, dok se engleski ekspedicioni korpus iskrcavao u prave luke i na teritoriju pripremljenu za ratna dejstva, pa dakle već snabdevenu svom materijalnom organizacijom koja omogućava život i ratna dejstva brojnoj armiji sa druge strane mora, italijanska mornarica je morala da sve to stvori ex-novo. U Albaniji nije bilo ničega: ni puteva, ni pristaništa, ni luka. Stoga je italijanska mornarica morala da odredi i stvori prostor za iskrcavanje, obezbeđujući istovremeno odbranu i sve organizacione aspekte, pre svega za svoju vojsku, a potom za ogroman broj Srba u povlačenju. I sve to u samo par meseci u jeku zime 1915/1916. godine.
O ulozi saveznika u pomoći srpskoj vojsci u povlačenju postoji ozbiljno razmimoilaženje u stavovima kada je reč o pomoći Francuske i Italije. U tom pogledu, istorijskoj građi, izvoru i svedoku istorije, mora da se pruži apsolutno prvenstvo. I to posebno onda, kada se u tumačenje istorije uvuku emocije. Nikada se, ni u jednom trenu, ne sme smetnuti s uma da je istina ta koja uvek ima prednost, pa čak i u odnosu na tradicionalno srpsko frankofilstvo.
U ovom slučaju, kada se posle ravno stotinu godina pojavljuje nova arhivska građa, neminovna je mogućnost promene shvatanja prošlosti, koja se postiže kritikom postojeće, poznate arhivske građe o srpsko-francuskim odnosima i vezama za vreme Velikog rata. Italijanski arhivi pružaju upravo takvu priliku i otvaraju novo polje razvoja istoriografije u Srbiji. Osim toga, u dosadašnjoj istorijskoj analizi odnosa Srbije sa saveznicima, primećuje se i ozbiljan nedostatak korišćenja arhivske građe drugih saveznika, dok se procene uglavnom zasnivaju, kao dosije jedne propagande, na prijateljstvu Srba i Francuza. Uticaj Francuske na srpsku intelektualnu posleratnu elitu bio je opšteprisutan, a stavovi srpske javnosti počivaju na oduševljenju Francuskom i njenom moći i francuskom pomoći obnovi srpske vojske, pomoći koju je Srbija platila do poslednje pertle na vojničkoj cokuli. Francuski oficiri su uživali harizmu u srpskom oficirskom kolektivu od kojih je dobar broj bio školovan u francuskim vojnim školama, bio profrancuske kulturne orijentacije i francuske vojne doktrine. A oficiri su uživali podršku frankofonskih političara. Tako se i politika duboko uplela u istorijske procene.
Na stranicama koje slede, činjenicama se otvara slika onoga šta se dešavalo i kako se odigravalo. Iznosi se relevantna i precizno određena, dosad nepoznata arhivska građa, koja širi poglede i dopunjuje znanja o značaju Italije kao srpskog saveznika, a naročito o njenoj humanitarnoj i medicinskoj pomoći pruženoj u zimu 1915/1916. godine. Nove činjenice rasteruju maglu s jednog polja srpske istoriografije i stvaraju uslove novim generacijama srpskih istoričara da donesu sud o pomoći Italije, ali i da preispitaju iskustva Srbije sa drugim saveznicima.

Pisac, publicista i istraživač prošlosti Radivoje Davidović iz knjige u knjigu priređuje nam iznenađenja, otkrivajući nepoznate, neistražene delove zamagljene i zaboravljene prošlosti. Takva je priča o Jevrejskoj čitaonici, jedna sasvim zaboravljena priča koja ima svoj nesumljiv značaj ne samo za jevrejsku zajednicu nego i mnogo šire, za kulturnu istoriju Srbije između dva svetska rata.
Jevrejska čitaonica je, po onome što danas možemo pročitati u knjizi Radivoja Davidovića, predstavlja mnogo više od lokalne čitaonice jedne ne tako brojne zajednice.

Ona je okupljala najznačajnije umove tadašnje Srbije koji su u svojim predavanjima ostavili svedočanstvo o političkom, ekonomskom i kulturnom položaju Srbije.Ta predavanja u svom sažetom obliku čitaju se kao mali eseji o ljudima, događajima o jednom vremenu po mnogo čemu dalekom, ali i po nečemu bliskom.Ne može se dobro razumeti sadašnjica, ako u dovoljnoj meri ne poznajemo prošlost. Ova knjiga nam u tome pomaže, ona je u neku ruku, udžbenik za čitanje i razmišljanje o učešću jevrejske zajednice u kulturnom i društvenom životu Srbije, o međusobnom prožimanju kultura i ideja.
(Izvod iz recenzije Filipa Davida)

Pred čitaocem je ponovljeno izdanje knjige, za koju je istraživanje obavljano u vreme kada je jugoslovenski prostor bio ispresecan gustom mrežom izbegličkih staza, utabanih stotinama hiljada ratnih pogorelaca u pokušajima da stignu do utočišta, često privremenog, s neizvesnim trajanjem boravka, ili da nastave svoje lutanje do mesta hiljadama kilometara udaljenih od zavičaja. Kada je objavljena, posle nekoliko meseci, novi talas ratnog nasilja pokrenuo je 1999. nastavak izbegličke drame. Da li su ove okolnosti posredno ili neposredno uticale na izbor teme, autoru ni do danas nije jasno.

Knjiga Dešifrovanje prošlosti Dušana T. Batakovića, zbirka je istoriografskih ogleda o tumačenjima krupnih istorijskih događaja i magistralnih procesa, najčešće prelomnih razdoblja u srpskoj i balkanskoj istoriji u poslednja dva stoleća. Uz sveobuhvatne portrete i skrupuloznu analizu dela naših najvećih pisaca istorije (Vladimira Ćorovića, Slobodana Jovanovića, Radovana Samardžića, Jovana Cvijića, Dimitrija Đorđevića, Jovana Hadži Vasiljevića), autor donosi i analize uspomena važnih svedoka pojedinih istorijskih razdoblja (Bartlomeo Kunibert, Dimitrije Popović, Panta Draškić), kao i tumačenja starije putopisne literature o Kosovu i Metohiji. Paralelno sa portretima pisaca i svedoka, Bataković donosi i kritičke eseje o određenim pojavama, od paraistorije do kontroverznih tumačenja naše skorije prošlosti (Ivo Banac, Holm Zundhausen, Kristofer Klark), s ciljem da u neusaglašenu sliku naše prošlosti unese jasnija ideološka razgraničenja i ponudi naučno zasnovana tumačenja. Uporedo s tim, Bataković analizuje niz savremenih pojava: od stereotipa o balkanskim narodima koji se u naše vreme najčešće prelivaju u srbofobiju, posebno u hrvatskoj i srednjoevropskim istoriografijama, upoređujući pritom sliku istorije Srbije u vreme kada je ona označavana kao hrabri evropski saveznik, pa preko podela i ideoloških lomova tokom Drugog svetskog rata, sve do negativne percepcije srpske prošlosti tokom 1990-ih, u vreme ratova za jugoslovensko nasleđe.